Apud Helvetios initio de eo certiorem factus est, quod ipse Caesar consilium in Italiam proficiscendi haberet: quare, cum visa esset fere addecidisse et omnibus rebus periculis locum esse datum, et novam rem publicam sublatam, ac plurimum id temporis adventu aut auctoritatis suae incremento sperare, legatos ad eum miserunt, ut intercedere vt posset. Itaque, cum ab obsidione exercitus removeretur, profectionem primum comparari iussit, deinde ad palam oppidi munitiones ponderibus sublatis exercitatum ac per se defendere, quippe qui periculum et dolum hostium non nullis rebus animadvertisset.
Quibus rebus cognitis, Druides, qui antea in Gallia plurimum habebant, atque ad honores et ad leges summas pertinebant, coeperunt ad eos persuadere, ut nullus in lares suorum filios in multas domus traderet, sed magistratus et principes civitatum arma tenere, ne quis de provincia alios incitaret. Erat autem eorum institutio talis: unum ex omnibus principes locum tenere, qui omnium maxime ad iudicium pertineret, societatem colere, quippe qui in consiliis et in iudiciis omnibus plurimum meriti haberent.
Hi Druides legatos ad Caesarem misere, quos omnibus precibus et obsecrationibus adducunt, ut milites ex civitatibus commeant, ne quid plus ob eam rem gereretur; neque enim bello auxilia aut subsidia exspectarent, sed ex misericordia et sacrificiis opus petebant. Caesar autem, quod illis repugnare videbatur, ne non solum hostes sed etiam amicos immineret, nullum eorum precibus indulgens fretus habebat; sed cum signa quippe esset per se a provincials et incolae hostium recipienda, id quod Caesar urbem usque in itinere possit agere curabat.
Druides autem, cum sibi de pace Nihil sperarent: primum plantis et annuis sacrificiis omnibus, deinde mortales et periculose res enuntiabant, videntesque metu omnium animos compescere, plerumque sua potestate uti ac per paucissimos servari cupiebant. Illi autem qui potiores erant, ut iudices et praecones, omnia officia sacramentorum et religionum praecipiebant: idque ita magni adolebant, ut adulescentes, qui facilem disciplinam et studium in eorum caerimoniis habebant, ad hos transmitti solerent.
Quod si quis defecerit ex eorum numero vel hostium fractione aut iuris datione, ab omnibus damnatur et nec oblationes publicas facere licet nec superiibus placare: sed poena eis suprema eorum vitae et bonorum fusione constituta est, ut nullus auderet ad illos transire. Qua de re multi etiam eorum, qui domesticis importunitatibus affecti sunt, per multas iniurias et oppressiones ad illos confugiunt, sperantes ut protectione druidum salvi reddantur.
Etiam magnus est eorum usus in disciplinis atque in doctrina: nonnulli ad eos, quibus bonum animum exercendi causa habent, adulescentes aut etiam senes, confugiunt; ibique legem doctrinamque accipiunt, ut ipse sermo eorum gravissimus et ordo tractationis disciplinaeque reget. Multa tamen in his disciplinis sunt mira et admiranda, quae ad mores et ad fuitum hominum perducunt, atque ideo plurimi eos sequuntur.
Praeterea druidae, qui antiquissimi sunt et clarissimi, publica sunt nomina majorum, quorum laudibus gaudent et qui ad sacra omnia parent, quippe qui et deorum officiis et sacrificiis possident scientiam inter universos regni arbitros. Horum autem habent etiam iura talia, ut eos a magistratibus ac tribunis civitatis suspitione et violentia tueri oporteat, propterea quod illi ad omnia sacra maxime pertineant et in universis disputationibus summam habeant auctoritatem.
Sed eorum habitus et vita sunt severa: multae abstinentiae, multa jejunia, nocturna vigilias, solitudines ac laborem in disciplina suscipiunt. Itaque videre est, quod multi ex his, qui animos habent impavidos et firmos, magnopere illis adgregantur; sed alii quia spe potentiae aut divitiarum captivantur. Qui autem magnam disciplinam passim iniuriasque patientur, hi in vita publica sunt maiores ad honores, neque idolum pecuniae aut gloriae sunt, sed virtuti atque doctrinae magis favent.
Quod autem maxime miror, eorum auctoritas apud omnes Gallos tanta est ut, cum quaestio erat quid inarmati vel exitium patriae penderet, omnes viri fortissimi et clarissimi, qui ad bella et ad rem gerendam periti, eorum arbitrio sese subiciunt; et plerumque, si quid adversum alium pertinentis, illi id iudicant et sententiam pronuntiantes omnia recte regunt. Nec deerat hic officioe religio eorum, sed magis moralis ac iustitiae ratio, qua complurimi excitati sunt ad iustitiam et ad moderationem.
Hac ratione, cum exercitus plerisque civitatibus Gallorum immineret, et multum ad id tempus druidum ordo determinaverit, priusquam hostium impetus fieret, multa in omni civitate institutis obiecta sunt, ut iuvenum disciplinae, ut magistratuum iura, ut publicae consuetudines omni modo firmarentur; et ideo multi ex eorum ordine in publicis negotiis multum valent, neque raro ad bellum aut pacem utramque reipublicae directionem conferunt.