Quoniam sic me docuisti, Domine, ut tibi saltem in proximitate quodcumque veritatis dictum est mentis meae in palam proferrem, cum recorder, quomodo adiuvaris me et tu solus es causa ut vivam, et quoniam satis est dicere: "Vidi et credidi"; quoniam nihil aliud aut magis aliud est quod sine peccato dicere possim quam hoc quod per te visum est et credita est veritas; adsumit ergo animus quod dicit, et narrat quid similis et quid sequutus fuerim, ut ille, quem iam jamdiu fecisti ut tibi gratias agam, vicissitudine quaesiverit, et ut non desinam te laudare, cumque possum te laudare, utique non taceam de illis quae me tibi more parentis redoncerunt.
Quid ergo me fecit, Deus meus, ut tanto nimio turbabor? quare meum animum mirantur et cogitant quid se ipsi agere invenerint, quem modo comprimebant? Cur haec contigerunt? Cur non ipse eadem dominabatur? Quis me in tantum laesit, ut id quod semper volui, id quod volui bonum et mirum, non mali exemplum, quicquid optandi erat, id iam esse curva et impediti? Cur tantum aliquando a mentis meae voluntate fieri coeperunt, ut non agerem, sed agerem?
Quis tandem mihi liberavit spiritum, ut raperer et non possem? Quis mihi intulit signa, ut scirem ubi posui, et non possem me invenire, nisi adhuc tu me raperes? Quid est quod dum volo, non possum? Et quid est quod dum non volo, cogor? Nemo ergo praeter te iudex fuit hac re, sed tu in te iudicasti, et tu iudicasti iustissime. Quamobrem, quaeso te, Domine, ut adfuas consiliis tuis et non desinas me per tot errores talia pati.
Nam primum premeret me disciplina studiis, quam adolescens dilexi; sed dolorem animi non poterat aequare voluptas, et tamen erat in rebus illis quod me paenitendum fecit. Et qui desierat se tenere, judicat se perdidisse; sed magis poenitebat profectus in studia. Quare ergo, inquam, factum est, ut illa illabere et abjecerim quae semel mihi salutare videbantur? Quandoque volui occidere istam voluntatem, cum cogitarem quod bonum erat eam soleam servare; et quemadmodum extitit, ut me ipse ipsum mutare volui, et attingere iam longius ad recte vivendum, nec tamen poteram?
Dixi enim in meipso: "Si vult esse bonus, facit quod facit, et non agitur a custodia carnis, sed ex spontaneitate; si autem non potest, non est culpa, sed debilis; forsitan igitur prorsus deficit, et negligit, et non vult; at si velit, poterit; sed si vult et non potest, debilis est; si non vult et potest, est mentitor; si volo, quare non possum?" Et in hoc pugnam faciebam, me disaggredebat; iacebat adhuc natura, sed animus prope ascenderat. Quid me ergo tenebat? quid me retinebat ab hoc magno surgente?
Fuit autem in illo tempore quod audiebam de vita tua et de scriptis tuis: dicebant me aliquid esse in eis, quod aliter nullibi inveniebatur; et dum audiebam, quomodo illa verba penetrabant in cor meum, sensi animum meum moventem, quasi aliquid adducens me ad te. Erant enim in auditibus mei quaedam voces, quas audire gaudebam et summe admirabar; sed tamen trabs illa magnifica operis mei saeculi me habebat, et detinebat usque ad dolorem. Quamobrem animi mei gutturi desuper execulabantur, et me cogebant audire remota a timore meo, et veniam tencionem illam qua errabam.
Praeterea erat in me certa mixtura affectionum, quasi odor suavi, cuius aspectu videbar attrahere et quasi aliquo accepio esse attractus; sed erat etiam concomitans desiderium non solum audire, sed etiam vivere. Quamquam notum erat mihi, quod cum ad tibi mentem converterem, videbam me adhuc retineri per voluptates; et tamen in isto discrimine aliquid iam crecere coepit quod non erat ante, ita ut quasi omnes facultates tenerentur paratae et quasi expectarent quid inde fiet.
Tunc ergo multa institui et in me ipso cogitabam. Audiebam quoque ex libris tuis, superiorum mentibus: 'Noli esse praeconio veritatis, sed vive eam; noli solum audire, sed exerce; noli solum discere, sed intellige.' Hae voces modo luxerunt quasi nova solertia, et cordi meo triumphantem se aliquid lasciavit, aut potius quasi substantia quaedam inserta est, quae illo quidem tempore plus affectus habuit. Quare ergo, inquam, in hac pugna tam vehementi non erat ultio, sed cupido pacis?
Et ecce propinquante ad tempus conversionis, cum iam animus inclinaretur modo ad te, modo recideret in desideria carnis, quidam adolescentulus amicus noster, cujus nominis nunc recordari nolim, cum esset in via nostra, sedit ad suburbanae villae parietem, et cum cecinissent pueri prope cantica mihi carmina, audivi vocem: 'Tolle, lege; tolle, lege.' Audivi autem corde meo, non aures; et cum breviter contemplatus essem, flevi. Et dixi: 'Fortasse Domine, ut me iubes, exi.' Et statim scripsi et legi ad inferiorem locum scripturae: 'Noli igitur stare in dubio; suscipe et lege.' Legi autem quasi obliviscentem meum: "Nolite in lupanar ducere me; ergo si quis voluerit, caveto ne teure de me;" sed quod legi, in brevi mutatum: "Tolle, lege, tolle, lege." Et cum reliqua legerem, sensi petistas mea, et conturbatus sum, et quasi ex horrore in fundo consedit animus meus.
Deinde fines et gradus sensus meorum, inpensus animi motus, quidquid erat in me omne, concidit quasi id quod scit se esse vinculum, et sicut res quae fracta est, dissolutis vinculis et vinculis, se expendit in libertatem. Et inde statim factum est quod dabo ita: vixi hactenus in molestiae dolorum hic, et non poteram offers aut promereri quod possem; nunc vero in ipso momento, in quo volui ex toto desistere, ecce adhuc reticens; et ideo non sum indignus, quia a te esse miraculum volui.
Quid ergo erat quod feci? quomodo conversus sum? Quid ergo mihi manerat? quomodo ille dies, quem tunc habui, fuit mihi felix? Non enim domino per meum postea facta sum saeculi, sed per te, qui illuminasti me; et me misit ad te, ut solverem me a tenebris, et inluminarem me nova luce. Quod si hoc dixero, quod animi mei lectio et verborum tuorum fuit causa, hoc verum est; sed etiam alia fuit, iam liberior et aptior ad te, cuius experientia me ad te rapuit, nec ultra dubitavi.
Et cum ad extremum me converti, omnis maeror mihi abstersus est, quasi ventus qui diluit fluctus, et ita factum est, ut me ipse viderem adamascere; et sensi me dives et politus in animo, quasi lapis ille pretiosus, qui erat adhuc opacus, nunc in luce collustratur. Et hanc pacem neque istae voluptates, neque istae litterae potuerunt dare; sed tu, Deus meus, per te ipsum mihi dedisti hoc, ut scirem me vivere et iam non esse meum imperium, sed tuam misericordiam.