Quid est enim aliud, Lucili, mihi de his servitutis negotiis scribere, quam ut admonitionem deum accipias? qui si est bonus, non decet illum qui bene agit, male tractare; quem enim facies durus, nisi quem ferre nequeas, aut quem timeas? cum enim quisquam ex hominibus turpiter agens sit, idcirco non illi detrahenda est misericordia, sed potius est quaerenda, ut ad bonum redigatur.
Saepe enim errorem habemus in his, quae pro utilitate habemus. Quid habet servi iniuria quod nos offendat? ita nos contra summo Deo scelus est, ut, si ille laudare nos possit, parvi faciamus. Noli mirari, si ille sapiens servos habet; saepe enim meliores ex servitute enascuntur. Vides enim quid fiat cum libertas honeste administrata sit: avaritia, abandonatus, dissolvitur; servitus autem disciplinat occupat et tradit;
Sed nonne animadvertis quo modo saepe luxuria servos corrumpit? multi enim dominos nactae sunt qui per servos ruinae sunt addicti; qui libidini praestant, servos permodestissimos habent, ut propria impudentia celentur. Cum igitur scis omnia inservire voluptate, tolle maculam ex domo tua; non decet te fovere scortum cum tu nobilis es.
Quid dicam de his qui severitatem exercemus in servos? male est beatus qui supercilio ac duritia regit; numquid hoc est quod deteget maiestatem? non enim rex, qui regit per timorem, magni habetur, sed qui iustitia. Imperator enim virtutum honor est, dum aequitate utitur; sed qui per spem suorum timet, regnare nomine solum videtur.
Etsi enim servos habes, tamen memineris esse homines. Quid praestare nos clementia, nisi ut etiam is qui pauper est, ad studium bonum perducatur? cuius animi etiam mollities adest, si fit ut dolorem a nobis patient, doloremque eius mitigemus. Noli putare patientiam tuam esse signum frigidae inertiae; sed magis est animi magnitudo, cum clementiam vindicem non oppugnas.
Interrogate te ipsum qualis sis dominus; an inimicus an rector? an qui vehementer praevales? cum enim quis dominatur per formam, non tam dominium exercet quam servitutem reddit; videre te licet fortem dum in missis irascitur, sed fortis est qui miseros adjuvat, non qui eorum minas timent.
Quamobrem servos non tam possidere, quam educare debes. Saepe enim fit ut homines ex servitute sortiantur ingenia magna; at si a teneris in contumelia haberentur, vitia eorum creantur. Institute disciplinam aequam, da cibos modicos, conduce opera digna, et history tuo exemplo magis docebitur quam verbis.
Ac si quidam putant commodum summum in severitate esse, errant; clementia magis utilitatis fructum ferat. Qui enim bonitatem colit, fidelitatem parit; et quod gravior est, inimicitias minuit. Noli igitur metu fieri dominum, sed amore: nam qui per timorem habetur, dum adest, adest et simulat; sed cum amoveatur, non remanet.
Hoc tibi dixi non tam ut argumenta disseram de moribus, quam ut admonitionem adhibeas actioni. Ne credas tibi permittendum esse quod placet, quia potes; potestas enim nulla est nisi cum iustitia conjungitur. Si igitur servitutem habes, exerce eam ut si iuste detur; nec oblivisceris homines esse pariter et nos pertinebunt eadem ratio.
Valde tibi placeat, mi Lucili, haec in vita servare: nec vehementer rigere ad severitatem nec laxari ad indulgentiam. Media via est generosa; hic dominos et servos conservas—et quod maximi momenti est, tuam tranquillitatem. Nam qui animaduertit in clementia se esse meliorum principem, id est quasi divinum honorem adeptus.