M. Cæcili, Quirites, cum ipse sibi hunc ordinem, quorum sum, officiorum in senatu commendarit, illud etiam satis fortassis et aquilonae instar adprobationis spectaculum visum est, ut accideret ut iste mihi, quem in odio isti erant, in amicitia default; nolo tamen in similibus laudibus aut ultro me excusare aut ulterius efferre. Doleo enim bonas res non tam mihi prodesse quam meis iuvenibus, et studia propterea colenda puto quae communia sunt civibus nostris et humanitatis decus, non quibus utimur solum, sed quibus ornamur; atque id maximè valere credo, cum ille, cui licet esse fortunam me esse in bonis, etiam in eo me facerêt ut id quod reliquum est officii mei non laudem tibi, iudices, sed proditorem aget.
Quod si quis erit, iudices, qui istiusmodi exercitationem, quae nunc in multis artibus atque studiis extitit, nimium esse existimet, non erit his, quibus hoc libet, qui antiquis moribus assentiri, sed qui se saepius in bonis artibus versari volunt, offendat. Nam cum in primis adolescentia ac pueritia nostra studiorum impetus incipiat, nihil existimo magis iuvare quamsi quisquam diligenter et accurate instituat; et habitus ille celeritatis animique ac memoriae, quem adolescentiae discipuli trahunt, de privatim illis studiis se traducit in publicam utilitatem et reipublicae commodum; sic enim mens hominis multum petit, multum comprehendet, si primo modo iste cursus recte impigerque sit; atque id sane praeclarissimum est, quod Graeci bonam educationem praecipue kunst vocant, ea vero est, ut ad honestatem erudiat hominem, non ad inanium studiis gloriae aut pecuniæ cupiditatem.
Quare autem ego de hoc loco, iudices, diligentius loquar, propterea quod iste (ex quo adulescentia mea coepit) studiorum artiumque dilectio mihi non externarum solum aut alienarum rerum fuit, sed familiari atque domesticâ via adfectus. Nam primi tantum libri, primum studium, primae exercitationes mihi in manibus manserunt, atque ea quidem aetate cum maxime animus discendi ac memorandi pararetur, eos qui me docuerunt magistros esse memini; cum quibus quotidie praecepta tradita, sermo et disputatio, vita, mores, quaedam domestica ac familiaris conventio fuit; neque vero interim ullum tempus fuit, quo aut blandiendi aut impellendi aut aliquo crimine irruendi causa ad id me induxissent, ut litteris dedissem me; sed me quoque ipsa voluptas ac gratia illius studii movebat, ut ea, quae docebundum tunc videbatur, acceperim.
Atque ego restituo, iudices, primum istum hominem, quem defendimus, Aulum Licinium Archiam, natum ex ea gente, provincia Bruttii, unde quemquam civem Romanum esse memini, quemquam eodem modo doctum, quemquamnti literatum esse audivi; is est, qui iam a pueritia adulescentiamque meam frequentabat, et mihi primum sacrarum litterarum descripsit, et in omnibus studiis, quibus ego versabar, ita natus est ut ei natura solum atque ingenio inlustris esset, non generis, non opum, non familiae. Ea vis fuit in eo ingenii ut in primis adolescentia graeca litterarum disciplina atque rationes ad se traherent, et tamquam incubuerint; unde non est mirum si ille qui tanto studio, tanto labore, tanta laude praeclare florebat, multum etiam in honore civium atque familiarum versabatur.
Quod si quis hoc aptissime putat, iudices, posse probari legibus, dicam; nam licet hoc mihi non facile credatur, quod mihi persaepe contigit, ut in causa omnium rerum omniumque artium, quae in civitate nostra habentur, verborum ordo atque discursum aliquis, qui eam et honorem et scientiam habet, nobis præstituerit, tamen illa res est, quæ in iis artibus et doctrinae et culturae communis est, ut non solum propter utilitatem aut honorem delicatum putetur, sed etiam propter voluptatem ac ornamentum vitae; atque id maxime valebit, cum lex ipsa antiqua atque clarissima, quae de civitate iudicat, eos qui litteris culture erant, in honore haberet et qui dignos humanitate existimaret, in civitatem recipere conderit.
Nam utinam modo ea ratio atque usus iuris esset, ut qui bene dicere sciret, qui honeste facere posset, summo jure civitatem haberet! Quae utinam noster mos esset! Sed tamen, iudices, id quod dicam, non est aliud quam id quod antea a maioribus positum est: cum enim Romae multi floruerint eruditione ac doctrina, ita civitatis jura illis concedebantur; et nos antiquam auctoritatem servamus; et quidem in hoc genere non adpetimus aliquid alienum, sed tantum confirmamus illud quod integrum est iam existens.
Quod si quis alio jure aut more aliter se gesserit, ille fortasse multo eorum studiorum fructu quam fuerit potitus, sed nos non ea quaesivimus sed ipsa bona quaesivimus; id est ut hominem, qui litteris atque humanitate ornatus esset, ita civitati utilitatem afferre posset, ut eius virtutes in commune civitatis bonum transformarentur; neque vero id quod hic agitatus est, ut id quod ipsum delectet, solum promittere videatur, sed ut ipsa honestas, ipsa dignitas, ipsa liberalitas praeferatur, quae non modo etiam rei publicae decus est, sed ipsius civitatis particularis ornatum.
Igitur omnia haec, iudices, quamquam brevia sunt, tamen firma voluntate atque animo brevitatem superabo; nam quicquid dicere potero, non ut argumento aut ratione legis sed ut omnibus vobis notum et probatum exposcam, id ago. Nam Archias hie, quem defendimus, omnium artium atque litterarum studiosissimus fuit; is sumpiit in se facilitatem et lepidam orationem, multos modos, multam eruditionem: neque solum in poetis antiquis versatus est, sed etiam in recentibus et in Graecis ac Latinis optimis elucidatus est; atque id quod maxime placuit, in eo ipso, quod poetae vis sapientiae et humanaeque societatis vectigal erat, summam habuit: sic enim res et mores et linguas nostras ornabat, ut eos qui audiebant, delectaret et doceret.
Praeterea ego hoc dicam, iudices: si quis aut ingenio ornatissimus aut gloria per illustris familiam aliquis, quanti putatis omnis gloria sit? Quamquam illa quidem mehercule valde magni sunt, tamen illarum rerum maiestas et dignitas, quae ad humanitatem pertinent, alia est; nam illi gloriae cadunt cum rerum novitate, haec vero manet propter utilitatem et voluptatem, nec unquam a civitate avelli potest; atque id est quod maxime ad hoc judicium spectat, ut qui litteris deditus est et humanitate ditatus, id ipsum civitati donet.
Denique haec una vis est litterarum, ut homines non solum ad mores spectent, sed etiam ad vincula, quae inter homines sunt, ad communem societatem; atque idcirco antiquitus praeceptum est ut his artibus multum tribueretur. Quod quidem ego, iudices, sic sentio: cum his artibus civitas gloriam amplificat, studiis humanitatis animi ad publicam utilitatem recte dirigendis, etsi illae sunt inanissimae quibusdam videantur, tamen ad bonorum cultum valde conducunt.
Quare ego de Archia non ut falso iudicio aut ut obtrectatoris iudicio dicam, sed ut videtis, iudices, quo studio atque quo ingenio homo iste preclari erit, id ago; neque me vestris judicis sententiis alienum puto, sed idem accepi, quod ab omnibus quoque viris ac doctis admiratus est: unde mihi quidem maxima laus est neque me minor erit gaudium, si vos eum, quem defendimus, illo iure atque illis legibus, quibus probantur, civitati receptos fore iudicaveritis.