Dixerat. Ille Iovis monitis immota tenebat lumina et obnixus curam sub corde premebat. Tandem pauca refert: «Ego te, quae plurima fando enumerare vales, / numquam, regina, negabo promeritam; nec me meminisse pigebit Elissae — / nec, quando Alium mihi est, fugienda voluptas — / sed mihi fallere et mentiri disturbant. Quod si fata virum, si vestrum est in celsa sedes, / consiliaque deum; / moventur, et ego te, Trojae decus, utilitasque, salutem / dum his intus lumina pascit, refero.»
Postera noctem inplacidis adfata silentis orbem / monstrat viam Aeneas: illa, ut primum lucem / rediit, ecce umeris ingens Herculis tibia / exoritur. «Interea et huc», ait, «et ibidem timor / saepe animi, tacitus et arma frequenta manus / extracta iuncto stridore. Interea lux / alta virum, et magnae crines, et praelia, nec / fit hoc opus sine sanguine et commixtione retro.»
Ecce autem tumulum prae se tulit Priamusque relinquit / in limine cruento manes, et sirbis imbutos / ad pedes misit, et maestum natalis decus / funditus perdit. Obstipuit gener; namque cubilia caesum / turbatumque manus, et viri simulacra, et ipsi / secum per moenia flent. Inde ubi condidit / arma troica sacerdos, ecce sonitum tenebrae / visunt, et lumen subit: multiplicia dicta / foedera, et bellum variis modis cogentis.
Ducunt exsangues umeris equos, purpurea aurum / complectitur. Tum vero ingens statua locis / aetheris aditum monstrat; in medio aspectus / agens sedet, et membris, et pictis terga lacertis / inaura recumbens; illi ecce suum pectus / concilium habet: atque ita furor adflatu / vocat, et puppes pariter supplantant Achivum / et socios vacuos latebras monstrant.
Tydides, quondam superbum, nunc miser, / funere, et lumen fixum, defunctusque laborum, / adfuit; aetas et fatum vocis: «Aspice», inquit, «et primum, o fortis, o decus / Troiae, per saevae mentis sub pectore dolos / conspice; resonat aulae, et voces diversa / jam volvens». Tum vero ardens adfatur dolosque intulit / Aeneas: «Heu, quantae res ullae, Roma, in te / mea fata positum!»
Atque iterum: «Nunc, dea, et si qua meos / vides, et genitor — cui foro et bellis / sumimus — respice; non aliter sumptus / quisquam, nec tanti inde pericli. Sed me haec / revocant: namque ad praesens Trojanis pallor / et luctus; / et nocturnae volucrem suburam dari; / atque hic luctus tibi: surgunt arma et latentes / per viae, et figura, et foeda cernitur arte».
Sic fatus, tacitum latus adflictus pererrat / tempus; atque hoc secum: «Heu, misera Troia, et / quae nos adducta est culpa coepta! Exsanguis / nemus interea bellum teneant manes. / Quis dabit in arma? Quis nos fas sacri / perducet? Quid Troiana manebit tecta?»
Tum, postquam vacuae Syriae et apparentia moenia / prosiluere, et arma in mediam surrexerunt acies, / vicissim loquuntur: «Huc primum ad Troiam / quatiunt; huc properant ad occisa vetusta / moenia. Nunc primum, o miseri, quos Fortuna fugit / et quam in malam partem omnem fortuna reiecit!»
Jamque dies aderat; sublimesque sub aequore caelum / clarior aquarum. Tum vero Aeneas, et comites, / quaerunt excubias; et omnia tectis vocant, / et non tolerare iubent. Sic ubi primum / fulserit aura, et vis retulit numen Jovis / in pectore; pacatique fidi prius honores / tenent, et patriam, et culta fovere remota.