Quod si te nulla movet tanta cupido cognoscendi, quae sit rerum natura, nec placet esse videre causas rerum et ordine rerum facta, quia saepe futurum est ut rerum ex natura quaedam discas, quae doloris fontem tollet atque metus ipse perdat atque animos laetos reddere possit, audi me, quaeso, primum in primo atque utinam possim dicere verum, quae sint ipsi magistri animi, qui nos atque vitam regunt. Haec si visumst, multa valent, si componenus omnia, regulasque morum certa dederimus, et utinam velitis scire, quid sit illud, quidve genuerit terra ac caelum et quomodo innumerabiles motus atque casus terrena gignant animalia, neque in ipsa mens recte language, sed morem animi discutiamus et sensus probemus.
Quid est igitur, quod nobis non sit iterum revocandum ab aliquo, atque animos advertat in sensum? Anterna est omnia natura, quaecumque a sensu veniunt; nee quisquam potest ullo modo sensum esse decipi: a sensu enim primum omnia nobis verissima videntur. Quapropter, cum primum de naturis rerum ac corporum incomparabilem notionem acceperimus, in reliqua iam vita ratio utilissima est; neque enim sensus neque error qui ex sensu fit, si recte coniungamus, longius in mendacio ducit.
Nimirum quaedam sunt quaeam moventur obscuritate: sed aperte ut quam longius in naturam rerum ingrediamur, penitusque sensum naturamque rerum perspexero, tum vero mihi visumst multa a sensibus profligari; at summum est idem: sensus nulla ratione fallit, sed sensus prius & certius demonstrat, quam ratio etiam id reddat.
Sed quod natura rerum primum docuit, id est atomorum motus ac casus: illud primum est atomi et inmensae quantitatis et simplicis figura, quae nulla divisione rumpitur; illud enim corpus, quod simplex est atque indivisibile, necesse est semper manere id ipsum, nec ulterius labefactari. Quapropter necesse est ut sint multa parva corpora, quae nullis connectionibus cohaerent, atque ex eis omnia quae conspicimus constant.
His igitur corporibus quod contrarium est, est vacuum: vires spatiis aequalibus in vacuo agitare quodammodo corpora sinunt, ut motus originem capiant. Nam si nullum vacui spatium esset, corpora nullo loco moverentur; sed quia moventur, necesse est vacui esse; et cum vacui et corporum conceptu concordemus, redditur animus vacuus motusque corporum intelligibilis, cum atomi per se constant et neque inter se carpit, neque ullo modo inter se continebantur nisi ex casu atque officio.
Atqui non satis est dixerim, si tantum atomorum esse credamus; oportet etiam dicere quidnam sit motus ipsorum primordialis, quo incipit omnis agitata natura. Nam cum corpora illa natura minora sunt et nullo modo sensibili habentur, alia tamen corpora in vacuo sunt, quae haec impellunt, atque ita motus ex utraque parte fit. Quare est, ut in caelis atque in terris illa quoque fluxa et impetus a primis atomis oriuntur.
Quod si dextram vertat impetus, nil monet; sed cum saepe variat impetus ille, inevitabile est motus primordialis incertus aut casu feratur; atque ex hoc casu nascitur varia congeries et mixtura rerum, nec ullius aeternae necessitatis tenuis vestigia manent. Sic enim coeperunt animalia et caetera generari, non per praecise necessarium ordinem, sed percasum atque coincidentiam motuum atomicorum primigeniorum.