Quoniam, quoniam eadem stultitia est, si quod usui res est, non retineatur, et si retineatur, non expendeatur, et si expendeatur, non valeat: confiteor mihi saepe contingere quodammodo quoque offendiculum. Quid enim mihi prodest, si scio quae sint uitae tria officia, si tamen me docere non possum, non quia non sciam, sed quia non eloquor? Quid mihi prosunt illa tempora in quibus erat audienda pietatis praecepta, si nunc plus est ut loquar quam ut audiam? Nam, ut terrena dicam, qui se malum putat esse, nisi propriae debilis intemperantiae quandoque mentiris, quia ferus est, et non ex estocare—quem aliquis, ut exempli causa, oblectat. Ita ille neque docet, neque, quoniam non potest, se mens est. Quid igitur? aut, inquam, quid mihi prodest si scio esse scientiam in ullo genere, qui non possum docere? Quoniam autem est enim sermo etiam testimonii, et testificatio est in manifesto, ut alia sermone pertinere videatur, adverso quodammodo otio id factum est, dum me pravis cogitationibus dedidi.
Quod si quis dicat: «Quid est ergo, ut qui scit non doceat? siquis enim scit, et non doceat, quid ei prodest scientia? sicut sapiens qui non hominibus, sed seipsum bene utitur», respondo primo: bene usus est sapiens sibi soli, si preferat sibi quam Deo — sed qui seipsum praemium dare putat, ni fallor, nosmet ipsi nobis non praemium datum est. Deinde, si quis hanc utilitatem sectetur, ut sciat quidem, et non doceat, quia aut timeat, aut nolit, aut alia voluptate oblectetur, prorsus intuitus est illis de quibus scribit apostolus: «si linguae hominum loquar, et angelorum carmen non habeam, factus sum velut sonus qui resonat». Unde etiam illud: «Qui dilexit scientiam plus quam veritatem, causam tenebricosae superstitiosis est».
Sed ut ad illud redeam, de quo initium feci, quod est—me quidem malum puto, non quod non + sciam + quae sint scientiae gradus, sed quod quae scio non possum eloqui. Quamvis enim mihi isti vel praesens dies, vel illa hora plectuntur, ut dicam, in quibus aliquando concipio multa, et non possum effari, aut quia non aptus sum, aut quia securus inani gaudio; unde et Graecis personis imposita figura animo meo non redditur. Dicunt enim quidam nonnulli quod orator ille qui utilitatem suam exhibet, debet ingenium secundum esse, et oratio secunda; alii vero dicunt primum esse ingenium, deinde orationem qui respondet ingenio, et tertium quod offert habitu. Ego vero, quantum scio, animi instar instrumenti, et linguae partem esse, quae quasi fistula oris humanitatis est: si enim fistula relaxatur, nisi quod mihi sensus est, nec magnetis vim habet nec quidquam. Itaque omnis alacritas oratoria in animi animi virtute est, et lenitatis in lingua.
Quodsi quis roget, quid ergo illud adsit, quod nos dicimus Christianum eloquentiam? Respondendum est primo: eloquentia apud nos non est arrogantia sonorum, neque ficta venustas elocutionis, neque caput spectatoris, quia omnia ista non probata sunt in nostra disciplina. Sed eloquentia Christianorum est quodammodo coniunctio sapientiae et humanae dictionis, ut per locutae voces, quantae valent, veritas infundatur et audiens admonitus reficiatur. Haec est illa quam apostolus laudat, non qua quis petulans in forum irruit, sed qua quis verbum Dei, aptum ad affectum audientium, mansuetudine et humilitate proponit.
Sed hoc sufficiat primum, ne nimis progrediar, et tractandum reliquum recedam. Quia enim multa sunt, quae in hac re summo studio colenda, ipsius naturae oppositionem tantum volo, et in posterum tractanda manu feriam. Quamobrem peto ut meam levem iniuncionem patientia sustineatis; nisi enim id istud vobis probabile visum fuerit, frustra quippe de posteris expectare videmur utilitatem. Neque enim, utfero, de studio meo, sed de utilitate, quod in posterum pervenerit, sermonem instituimus.