Cum, ut aiunt, civis Thesprotidarum olim, qui quoque inter Multos fuit clarissimus, noctu in somnis relictis et vagis anhelis, quodammodo coepisset ita se cernere, ut corpora quorundam animarum, quae olim in hac vita fuerant, circum se volitare cogitaret, et quasi loquentia illa corpora audire, quomodo olim corpora humana locuta sunt, tunc ipse se mirabatur et quidnam esset, quod credere non auderet nec sperare. Similis est sensus ingenii mei, cum hoc quod de lingua vernaculi exposui cogitare coeperim; nam cum multa cognoscerem, de quibus alii agebant, et inveni plura, quare mentis et oris genus, quo homines in vulgares sermonibus uterentur, possit dici perfectum, non tamen satis habebam, quod mihi persuaderem, quod esset illud quod causa esset oris formationis et vocis proprietatis. Et, ut ita dicam, nocturna visionis quasi umbra, hoc est, variarum linguarum diversitas, me tangit, et oculis mentis videbantur mihi multa corpora linguarum ex diversis terris volitare; quorum quoredam voces, quamquam non essent similes nostris, mihi tamen earum, quoniam audieram aliquando, memoriae relatae videbantur; aliae vero prorsus ignotae mihi erant et nove sonabant. Hac igitur ratione ad cogitandum de vernaculis incipere vidi mihi necessarium.
Primum igitur oportet, ut quid sit lingua vernacula definire studeamus; et primum, ut dici possit vernacula, est, quod ea sit lingua, qua quis quotidie utitur in proprio loco, id est in ipso suo habitaculo, in qualibet actione vitae suæ; nam illa quidem est domestica et familiaris. Sed etiam aliud est denominatione vernacula non solum quod est domestica, sed quod etiam est propria populi, id est, omnium hominum cuiusque regionis, et ex quo aliquis vocatur proprius; unde et vulgare dicitur. Superest ergo distinguere duo genera sermonum: unum quod est proprium cuiusque personae privatim, sive domestica lingua, quae usitata est in familia et in amicorum circulis; alterum quod est proprium collegii vel regionis, id est, commune omnium in illa provincia; hoc est magis vulgare. Et quia in multis locis, et in ipsa Italia, domestica lingua unius familiae differt ab alio, necesse est considerare quod magis pertinet ad vulgarem publicam, et non ad singularem familiam vocabulum.
Si ergo quaeritur utrum lingua vulgivaga, id est, quae per universam Italiam comperta sit, existat, dicendum est quod haec est opinio fallax; nam in Italia nulla una lingua ubique est, sed plurimae variae dialecti. Haec diversitas partim ex fato, partim ex moribus, partim ex migrationIBUS hominum orta est. Nam cum populus Romanus olim per multas terras dominatus fuerit, multa vocabula et modi loquendi aliis populis imperverunt, unde in singulis regionibus orietur propria modi et sermones. Sic postea per saecula, cum imperium Romani populi et civitates dilaceratae essent, singulae regione suarum consuetudinum et propriorum vocum retinebant. Et hoc est primum argumentum quod pluralitatem vernaculorum in Italia et aliis partibus orbis manifestat.
Nec tamen ob hanc pluralitatem desinendum est studium linguae vernae in genere; nam utile est scire, quae ex antiquis sermonibus orta sint et quae particularitates habeant; et maxime poetae et oratores debent attendere ad dialectos, quoniam eorum ars est ut per sonos et monetas et rhythmos animos ad moveant. Unde oportet distinguere in lingua virtutes two : una est moris et proprietatis, altera est facilitas et usitatis dictionibus apta. Quomodo autem haec duo cohaereant, hic est quaestio artis: quia cum lingua sit quasi instrumentum, aptissimum est quod instrumentum ad suam rem; sed quomodo apta sit ad pulchritudinem poesis, hoc erit eligendum propter consonantias, aptitudines, et gratias naturales locutionis.
Praeterea, cum scribitur de lingua vernacula, non est videndum tantum ad hodiernas voces, sed etiam ad historiam et originem; quia multa verba quaerunt originem in linguis priore et in veteribus lectionibus Latine et Graece, et etiam in moribus gentium. Quare oportet poetae scire radices vocabulorum et cur quaedam fuerint recepta in lingua publicana. Quia, si volunt ad aliquid novum pervenire, ut sint dicendi modos pulchros et proprios, necesse est cognoscere, quae prius fuerunt, et quae adhuc vigent in vulgo. Sic enim ordo et decor orationis firmatur et vocabula non impudenter adhibentur, sed quasi legitime et apto more.
Denique veteres grammatici et rhetoricis magistri multa de hoc disceptaverunt; sed plerique eorum aut aut sequuntur stricte Latinitatem antiquam, aut vero adhuc omittunt naturam verborum vulgi. Illud autem est quod nos quaerimus: quomodo fieri possit vernacula lingua apta ad magnas res poeticas; et hic est labor qui nobis incumbit, ut per examen sermonum, per comparationem regionum, et per considerationem sonorum, invenire possimus id quod unicuique linguae proprium est et quod eam efficit pulchram et aptam ad eloquentiam.