Quid est ergo quod tu maiores me arbitraris? sed quo magis te censes antiquos existentes, eo inutilior es, nam et qui crudeliorem servitutem toleraverunt, non in servitutem docuerunt. Quamquam et ego te hortor ut minus sollicite moreris de rebus externis; neque enim aequo animo feres quam quem ad nihil pertinet, ut si voluptas et voluptatum molestia omnia penes te essent, nihil tibi de servitute negotii esset. Sed non statim haec quoque res disponitur; magna valet ratio, quae et ius et potentiam mediocritatemque constituit. Scito malos servos non esse externis foventis, sed in animo habeantam egregiam libertatem.
Cur id dico? quid est quod servitus obtinet? nomen solum; nam corpore servitus est, animi autem dominium. Fulget divitiis ut aeque doctus miles et bene victurus; sed multo melior est illa pars, quae per desiderium et timorem servitutem violatum tolerat et, quantum potest, in animo se libero servit. Non enim id quod domus aut vincula ipsius libertati obsint, sed quod animae iniquitas et scelus. Quid enim utilius est, cum scias te esse servum, tamen non sentias, aut cum scias te liberum, ut servum agas? Multa ista aere et persona vialia fiunt; sed non est libertas numerorum neque nominis: illam quisque habet, qui se sibi habet.
Quid ergo? si servus agrestis et rusticus, si instructus aut urbanus abhorreat, quid ad illud pertinet? nihil ad rem. Nam cum magis doctus est servus, plus miseriae habet; magis enim novis necessitatibus hic armatur. Libertas ea est, quae in animo est. Nam melius est in parvo domino sapere quam in magno ignavo. Sic habet ratio: servus cui est aures et lingua, qui sentit quae dicarent, qui scit quidique mandes, iste est fortior; ipse servit pro vita et virtute; nam si est virtus, in illa persona est dominatus, non in nomine. Incidit in servitutem non qui per vim captivus est, sed qui voluntate. Nimirum est captus non tantum qui vincitur, sed qui delinquendo perit. Quid quaeris plus salutis in libertate quam in virtute? numquam liber absque virtute, numquam servus cum virtute perditus.
Quod si quid sentis aliter, quaere philosophiae testimonium. Stoici enim non diverso animo, sed eodem quod natura dat; non a corpore libertas, sed a mente petitur. Parva enim est libertas qua in corpore sumus; praeda est ea quae nomen habet, sed animus qui sibi imperat, ille est verus dominus. Mirum est igitur cur homines ad modum tuorum maiorum glorientur; nobis satis erit si ab iniuria et turpitudine se subtraint, ne et servitus animi detur.
Nunc summatim dico: non eorum est cura, qui dominos sequuntur, sed eorum qui se curae habent. Quisquis ergo emerat servum, quaerito an sit callidus aut integrum; tum scies utrum dominos sequi velint an libertatem. Qui dominum colunt ut tyrannum, illi servi sunt; qui dominum ut legem ac rationem habent, illi liberi sunt. Neque enim numerus hominum, neque mensura praediorum, neque titulus aut nomen hominem liberum facit; sed id quod animo dominium habet. Haec igitur me docuit sapientia: non inthesauriendo, non auctoritate, non nomine, sed in servo animus esse liber.