Σώκρατης ἔλεγεν· ἔστω, ἔφη, ὑπο νοήσει οἷον ἔστω τινα τῶν ἀνθρώπων ἡ φύσις· ἀνθρώποι ὀπῶντες, ἔφη, ἔστωσαν οὐκ ἔχοντες ἄνεσιν τῶν χειρῶν καὶ τῶν ποδῶν ἀπὸ τῆς παιδιᾶς, ἀλλὰ δεδεμένοι ἐν τῇ σπηλαίῃ ἐπὶ ἔτους, τῇ αὐτῇ ὑψηλῇ καὶ πλάτει, τὰς πλάσας τὸν τῆς σπηλαίας τόπον, ὥστε τὸ μέγιστον μέρος τοῦ προσώπου αὐτῶν μὴ ἴσασθαι οὖσιν αὐτοῖς ἀλλὰ τὰς ὀφθαλμοὺς πρὸς τὸν πρὸ αὐτῶν τοῖχον ἐπικείμενοις· καὶ δεῖ γὰρ ἔστω· ἁ ψυχὴ ἂν ἦν ἀναγκητικῶς ἢ ὑπὸ τῆς φύσεως ἢ ὑπὸ τῶν γεγονότων ὥστε τοὺς ἀνθρώπους τούτους οὐκ ἂν ἐκύραινε τίς, εἴτε πειρᾶτο μάλιστα παραθεῖναι.
Ὅτι τοῖς ἀνθρώποις τούτοις ἦν ὀπταί, ἔφη, ἔστωσαν ἀπὸ τῆς ὑψηλῆς τείχους ἀπὸ ὀπίσω αὐτῶν πυραμίδες καὶ πηγάδια ἀνά τε σιτεῖν καὶ ὑπὸ τῶν ἄλλων ὄντων, καὶ ἀπὸ τῆς περάτων αὐτῶν τινες ἄνθρωποι πορεύονται περὶ τῆς ὁδοῦ τοῦ τείχους μετὰ εἴδωλα ζῶντων τε καὶ μη ζῶντων, ἃς εἰκόνες αὐτοῖς ἔχουσιν οὕτως ὥστε τὰ αὐτὰ ἑκάστοτε πρὸς τὸ πρόσωπον αὐτῶν ἐμφανίζεσθαι· καὶ τὰς σκιὰς τῶν ἐπάνω τούτων τῶν πραγμάτων μόνην ἀναστρέφουσιν, καὶ οἱ πάλιν εἰκόνες τῶν ἀνθρώπων ὡσαύτως· καὶ οἱ δεσμῶται ἰδοῦσιν οὐδὲν ἑτέραν ἔτι πρὸς πέρας ἑαυτῶν.
Καὶ νῦν, ἔφη, εἰ τις τῶν δεσμίων ἐλευθεροῦται, καὶ ὑπὸ τῶν δεσμῶν ἀπολύσας ἀνέπλετο καὶ ἰδεῖεν ὡς οὐκ ἔστιν τοῦ ὄντος τὰ μέρη πάντα, ἀλλὰ τοῦτο τὸ φῶς τὸ ἐν τῷ πρὸ τοῦ τοίχου, ὡς οὐκ ἀνέχουσιν αὐτῷ τὰ ὀφθαλμὰ, ἀναγκαῖον ἐστὶν ἵν᾽ ὑπομένῃ καὶ ᾗ ἂν μάθῃ τὰ ἀληθῆ, καὶ ἂν ἀναγκηθῇ ὑποστρέφειν εἰς τὴν σπηλαίαν, οὐκέτι δυνάμενος τοῖς πάλαι ἑαυτοῖς ἐπαναβλέπειν· καὶ ἄλλως τε ὀξύνη τοῖς αἰθέρσιν οἷον ἐφάνη.
Ὅτι δὲ ὅταν αὐτὸν ἀναγκάσῃ τις ἀναβαίνειν εἰς τὸ φῶς ἀνελθεῖν, πρώτον μὲν ἐπιπόλαιν ἀντιλήψει, ὥστε οὐκ ἂν εἴδε μεγάλας τὰς ὄψεις, εἶτα δὲ ἂν ἀροῖοι ἀκούσει καὶ ἔπειτα ἂν ἔνια σπεύδῃ πρὸς τὸ φωτεινόν μέρος τῆς ὁδοῦ· τὸ δὲ ὄψις ἀνισοδύνως ἀνέχεται, καὶ ἡ σφαλερὰ ἔτι τῶν αἰσθήσεων ἄλλην ἔτι αὐτὸν ἀναγκάζει.
Καὶ ὅταν ἄρα εἰς τὸν ἥλιον ἀπὸ τῶν πρὸ αὐτοῦ πραγμάτων ἄρξῃ βλέπειν, ἡ ψυχὴ αὐτοῦ πρῶτον πάλιν τὰ πρὸ αὐτοῦ πρᾶγμ' ἔτι οὐκ ἂν δύναται ἀνεχέσθαι· καὶ ἔτι δὴ ὅταν ἄρξῃ τὰ ἀληθῆ ἐπὶ τὸν ἥλιον ἀναβλέπειν, εὕρήσει ὅτι οὐκ ἔστιν αὐτοῖς οὐσίαν ἡσυχία· ἀλλὰ ἂν ὑποδείξῃ αὐτῶν, εἴη μάλιστα τὸ ἀληθὲς καὶ τὸ καλὸν ἐπὶ τῷ ἡλίῳ ἐστίν.
Ἀκούσας τούτων, ἦλθε ὁ Σωκράτης ἐπὶ σκέψιν ὅτι, ἔφη, ἐὰν τις ἀπαντήσει τῶν δεσμίων εἰσὶ τῶν βιωμάτων τὰ ἔργα ἀπὸ τῆς ἐπιστροφῆς ἐπὶ τὰ πάλιν, οὐκέτι ἂν ἔτι ἔγνω ὅ τι ὄντως ἦν τὰ πρῶτα· ἀλλὰ μάλιστ' ἂν ὀργιζόμενος γεγόνει ἐπὶ τοὺς ἀποστατήσαντας ὡς τὴν τινὰ παραίτησιν τῆς σωτηρίας· καὶ ἂν ἀναγκασθῇ ὑπέστι λῃ τις ὑπὸ τοῖς πάλαι δεδὲμένοις ἀτρέπτων ἔτι βίᾳ, τοῦτο ἂν ἦν τὸ πλεῖστον ἐπὶ τῷ χαρακτῆρι τοῦ ἄρτι ἀνεβάντος.
Καὶ ἔτι μᾶλλον ἐκεῖνοι ἐν τῇ σπηλαίᾳ ἡδοῦνται τῇ τῶν σκιῶν, ἐπεὶ μηδὲν ἄλλο οἶδ' ἢ τὰς σκιὰς καὶ ἴσως μᾶλλον ἢ τὰς ἀληθεῖς ἰδεάς· καὶ οἱ τοιοῦτοι, εἰ τις αὐτῶν ἐπανήγαγεν εἰς τὸ φῶς, ὡς ἡμῖν ἔδειξεν ἔσται μᾶλλον ἔνοχος μίσους τῶν ἀπελευθερωμένων ἢ χάριτος, ὅταν ὑποστραφῇ πάλιν ἐπὶ τοὺς συνδέσμιους.
Ταῦτα οὖν εἴρηκα, ἔφη, ἵνα δῆλον γένηται ὅτι ὁ μὲν φιλόσοφος ὑπὲρ τοῦ ἀληθοῦς καὶ τοῦ καλῶς ἐπιεικέστερον σκοπῶν ἀναβαίνει εἰς τὸ φῶς, ὁ δὲ πλεῖστος τῶν ἀνθρώπων ὡς τὰς σκιὰς ἀκολουθεῖ· καὶ τὸ μηδὲν ἐπιχειρῶ ἄλλο παράδειγμα, ἀλλὰ τὸν ἥλιον τὸν αὑτὸν ὁρῶντα καὶ τὴν ἀλήθειαν τὴν ἐκεῖθεν προερχομένην.
Οὐ γὰρ ὁρᾷν μόνον δεῖ τὸν ἄνθρωπον τὸν ἀγαθὸν ἀλλὰ καὶ ἀρετὴν ἔχειν τὴν ἱκανότητα διακυβερνᾶν τὰ κοινά, ἐπειδὴ ὁρᾷ τὰ ἀληθῆ, οἶδε δὲ καὶ ποῖα τὰ καλὰ· ἔστι δὲ τοῦτο τὸ εἶδος τῆς παιδείας ἣν δεῖ τοῖς κυβερνῶσιν ἔχειν, ἵνα μὴ ὡς ἄλλοι ἄνευ χειραφεσίας τῆς ψυχῆς ἀρχῇ ἄρχων ἀποβῇ.
Ὅλην οὖν τὴν ἀλληγορίαν ταύτην εἶπον, ἔφη, ἵνα μᾶλλον ἐπὶ τῇ φύσει τῆς γνώσεως καὶ τῆς ἀληθείας ἐπιμεληθῶμεν, καὶ ὅτι ἡ ἀρετὴ τῶν ἄρχοντων δεῖ ἐκ τῆς ἐπιστήμης καὶ τοῦ φωτὸς τῆς ἀληθείας προεῖσθαι.