Cum ergo adulescentiam meam respicerem, nullam plane rationem inveniebam, cur viverem; dicebam enim saepe in animo meo: quia vivimus, cur vivimus? sed ad ea, quae illud propositum mihi responderent, non perveniebam; quippe ea, quae positae sunt vitae causa, verae esse videbantur, sed tamen nullius voluntatis meae erant: animi enim iste motus, qui me ad ea traheret, non erat in me inventus, nec erat meorum consiliorum; ita me a causa nominatim non moveret aliqua specifica consilia, sed quasi quasi ullius gratia, qua magis aliquid attollerem, in illo voluptatum et liberorum amore reddebatur; sed cum animus meus laberetur hinc atque inde in ceteris delectamentis, jam minime viderem propter quid viverem, donec usque ad Deum mecum loquerer: quare, Deus meus, me creasti? quemadmodum tu ipse per te scis et me et alia, quid me ad te traheret, nec sciebam atque etiam confitebar; quid autem me detereret ab te, id erat mihi apertissimum, et quod jamdiu video, quod est: est me habere velle in delicto morum, quod tibi displicet, atque in sequendo libido concupiscentiae humaniae; in hoc igitur erat, quod me a te reiterat; sed etiam cur tu me voluisti, et cur voluisti me jam demum convertere, id non inveniebam.
Tunc igitur conversus eram ad virtutes autem et ad deitatis amore me carere dicebam; sed mirabar quare ille amor meus in iis, quas bonas esse arbitrabar, non durerem; quare etiam saepe ad meliora conatus eram, et rursus labefactabar; nec tamen igitur sum devertebat ad ea, quae me cito sustinerent, sed in iis, quae per se labefacta sunt et in unam horam dissolvuntur, ad haec recedebam; unde melius erat, ut animus meus ad te referretur, in quo veritas est et vera voluptas, quae permanet. Haec ergo cogitans, audiebam me dicentem: ecce, ad Iudaeos et ad Græcos sermo Christi factus est sapientia Dei; sed tamen sapientia ista, cui usus est Deus, non est humana prudentia, sed potius est virtus et spiritus Dei, qui propter nos mortales incarnatus est et humilitatus. Quo modo ergo ad eam sapientiam accedere possim, neque iam tantum scientia per ingenium, sed per fidem, qua in veritudine convenit, cupiebam quaerere.
Interea etenim frequentes dies quibusdam mentis aciem meae sollicitabant, cum me paulatim aliquantum rei viderem acriore: nam cum in hanc seducendi studiorum luctationem incidissem, quod me magis et magis traheret ad veritatem, multum me audiebam movere hunc intellectum, ut ita dicerem: si vere Christus est et, quae aiunt, audacter a nobis accipienda est, quid me impediat, ut illo credam? sed adhuc erat accitus timor ille, quo coincidebam; dicebam enim semi-usque confossus: si crimina, quae me polluunt, sunt tanta, quid me ad fidem liberans potest esse? aut si fides aliud me a libidine separare potest, cur nondum est? igitur erat quasi expectatio, sed nulla definitio; adhuc enim se remanet in me molesta inertiae, qua nec credere volebam nec plane derelinquere velle videbar; sed tamen sensus intus mihi dicebat: frustra jam tu laboras; si credis, libera eris. Haec cum cogitarem, et multo tempore in hoc inveterata cura me detineret, ad auditorum meorum admonitiones animus inclina bat; etiam oculi mei adscripti lacrimas effundebant; namque ista pauca lacrimae, quas de sui affectu proferebat, amplius me moverunt ad Deum, qui super omnes rerum motus mansuetudine sua est.
Tamen adhuc diu duro animo retinens offendicula carnis, et licentiarum veterum habitum non expromens, vela et morem primum in vitiis retinui; nec mihi videbatur, quo pacto tollerem ex me ista vitiorum vincula. Et tamen quaedam interea, veluti ex revolventibus cogitationibus, mihi apparuerunt, quibus natura ipsius animae invocabulary dulcedinem postulat; scilicet quaerere volebam, quid vera felicitas esset; et, quod sciebam me non in peccatis contentum esse, mirabar tamen quomodo me illis satis fieri vellet. In his cogitationibus, veni ad librum quasdam sacras versationes; et dum legere coepi, percutiebat me auditus verbum: tolle, lege; tollio, legi; et legi epistulam Pauli ad Romanos et occidi vidi illic verba ista: 'Nolite in concupiscentias carnis solliciti esse ut eas impleatis.' Et statim quasi ignis in corde meo descendens me ad hoc solvit; ceterum tamen adhuc non plane confectus eram; ergo ecce in illa hora quasi ad porta mortis quasi imminens et non tamen mediocriter spasticum animi mei sustentabiles animus, quasi galea sensus meorum dirupebatur.
Quod ut intellexerim, statim animo meo factus est impetus aliquis ad credendum, atque ipse in hoc pietatis impetus impetu unam partem animi sui modo tractabat atque attrahabat; at altera adhuc retenta est ab inertia carnalis. Et tamen inultus amplexus ille verborum: tollé, legé, non sine sensu fuit; et risum quidem meum ex ore extulit, cum fortes homines ad me dicebant, 'tolle, lege', sed non solum de risu; nam quasi arceo me in ipso, et quasi quamdiu adhuc ab eis recedebam, sic ipse me dicere audiebam: 'Age, quid cunctaris? crede et contentus esto.' At ego ponebam remotiorem obrepere vitiorum affectionem, et paulatim discedere parere videbar, dum etiam inter me et amicos alios sermo intercedit; sic ut aliquando audire paterer, alioqui alioquæ lacrimae me obsidere non desinunt; et tunc ipsius animi mei plorare coepi per singultus et fletus reddere, quandoquidem de futuris rebus meis cogitabam.
Ergo istis circumstantibus, cum audirem libros sacros et iam pectus meum movebatur inspiratione, adulescentes quoque mecum erant, quorum unus praeoptato officio precatus est et me hortantem admonuit: 'Si vis, veni mecum, et ne erubescas ante homines confiteri quasi tantum naturae tantum ingenii habere, sed dic publice, quod cor tuum est, et deinde deiecit me in anfractus memorii sui.' In hoc ergo officio abscondito, pedes meos quasi impelli atque currentes in hanc acclamationem delectabantur; rursus vero ipsa verba, 'tolle, lege', tamquam defecerunt in me sensum, sed tamen etiam illa confirmatio et ipsius Pauli epistola, quae subinde tenebat, me affinxit, et quasi guttae pluviae in aridum locum insinuatae, tandem me ad conversionem provenerunt.
Quod cum accidisset, sensus meus ad Deum pervenit et sic sensus ille, qui antea superstabat, primum motus factus est: 'fiat, Domine, quod tu vis; ecce ego sum, tolle me et fac quod vis.' At mihi non erat temporis longi, nec etiam spatium diu permansit; etenim cum Dominus me ad se traxisset, oculi mei compuncti sunt et linguam paulatim relaxavi ut singultus edere possem et fletum effunderem; et per hoc commotus fui ad veniam, qua adprehendi augorem illius gaudii, quod iam prope erat; ceperunt autem me esse varios motus, quorum aliqui hiliarum animum meum iuvabant, alii vero humilem contritionem efficiebant; et in medio illorum mixta maeror et letitia, paene abominabile ferebatur, cum me volui esse paenitentem, sed simul volui beatum.
Post haec ergo non multo post exiit a me penitus volutatio ista et excurrexit libido, quae me praeceperat, ita ut eam vincerem: nec enim adhuc prorsus totaliter fueram liberatus ab ea, sed jam constitui, ut eam non sequar et ad ea quae sunt contra voluntatem meam, non fertur. Et paulatim, quasi dum numero et ponderibus in animo metior, coepit mihi apparere illa libertas, quae est in Christo: 'Nihil me vincet; noli metui; crede'. Hae quidem voces plerumque, dum aro, usque ad affectum praeveniunt; et cum iam ad haec facta pervenerim, animus meus quasi solutus est et fides facta est firmior; unde intellexi me sinistris adhuc adductum non esse plane a carne, sed iam magis ad Deum inclinari.
Itaque postea in his dilectionibus accepi illam gratiam, quae est primordium futurae salutis; et iam non solum de intellectu, sed etiam de effectibus carnis consternabar; nec tamen totum exstinguere possum, quare per multos dies paene cotidie, et verbum Domini secum loquebatur: 'Noli timere, quia ego sum tecum; noli erubescere, quia ego Deus tuus; confortare, et confirmare.' Hoc mihi suffecit ad tenendum et ad ulterius progrediendum; tantum autem in animo meo fuit, ut semel in mortem occidens, totus tamen generati peccati poenitentiam amplecterer; et ita in his laboribus animus meus jam quasi ad experienciam pacis veniebat, quam tandem deum reasonably registravisset.