Nero, dum per urbem iter faceret, in hortis palatii Maximi vento corpore euerterentur, et flagitiis externorum operam daret, quamquam nihil est uerendum uictori: publice urbem aroli construere, saxa de montibus adjicere, uastare iuuentuti. Subitis tamen exitibus et hostium insidiis agitari coepit; si quis inluserit demens, si inuidiam studiorum, si uerbera imperantium, si flagella pecuniarium; qui cum aetate ac dignitate praevaluerant, nunc inhonestatem. Saepe etiam amicae uerbera ad officium trahebantur: quemadmodum urbem et flammas et naufragia et dilacerationes multiplices ferebant, quo in tempore Augusto eadem res eademque calamitas fortunam ac metum produxerat.
Interim primus incendiorum rumor ex Metello telluris adplatebat; nam ex uiginti tribus horis toto dies fuit et nocte iam dilapsus, quia uasto casu non tantum inflammari, sed et uertere, aduersantibus fulmineis et sonitu tonitrui uentorum atque impetus. Prima pars urbis est incensa quam circum Horti Agrippae uerterent; inde per Circus Maximus ad templum Cereris et aedem Isis uenit. Fama, crescit et adflicta plurimum mulierum et puerorum frequentia. Quam ob rem multi etiam ipso impetu ignis rapiebant, alii excipiebant, et pericula et opes coniuge et liberis commonebant.
Neronis actus ad incendium perductus est fucis reprehensionibus; ille autem, cum pompa et laetitiae studiis et scenis articularetur, nihilominus caerimonias et ludos publicos dissoluit, ne forte multitudinem ad spectaculum coactam ignis referret. Sed tristiorem partem habuit rumor, quem uocant falsum, quod de incendiis miserabilibus quemadmodum quisque narrabat quisque addidit: quidam quamquam uerebantur, tamen indicia aut ueriora aut absurda ferunt. Quidam factionem palatii et praecipitam obstinationem criminum ad Neronem referunt, et iuxta atque per rumorem manare coepit fabula, quod domus etiam in manus quisque tenens, et furor artis et pertinacia.
Interim crebris nuntiationibus et uulgi tumultu, hostes quoque belli et auxilia aduentabant. Multi ad ripas Tiberis confugerunt; multi per portus et litora separabantur. Italiae pleraeque pars iam lustrabatur, et ad mella atque opes omnes spectabant. Ubi fama est ignem in Palatio maxime naufragio esse prolapsum, ibi multi se praecipitando subdiderunt, aut tecta et ornamenta auferendo, aut ignem uincendo; sed citius sui in ipso ruere perierunt.
Postquam dies tandem et nox, et a quibusdam diuturnitas incendiorum sanata est, et quippe residuae flammae per meatus atque domos aliquando restiterunt, senatus decretis auxilium populus imperiit: facta plebi comitiorum auxilio, subsidia fornacibus et munitionibus statuerunt. Senatus et plebs ad paucos dies, cum antea studiosis et confortati, mutata uerterunt. At multis inerat uastitas et miseria; hi qui domos amiserant et lectores, qui servos amiserant, inopsque et sine aliquo pondere erant.
Quod ad causas maximi incendii attinet, multi inuertere fecerunt et uarietates. Quidam de flammae impetus eadem natura, quod timor et scelus populum ad iracundiam duxerat; alii arcessitum sacerdotum aut magicianum indicium, qui domos aut regiones inflammare ad suasionem Neronis coniurerant. Quippe et nomina mulierum et igniferarum et centonum deliramenta; non modo referuntur, sed etiam publica quaedam memoria confirmatur. Per ora tamen uentorum etiam ignis uasto rapiditatis additus est; unde multa tecta, perditaque uota, interire cum solo uelut extructa sunt.
In his rebus Neronis consilium adium fuit, quod in nouo theatro ac uersibus suorum et ludos futurus apparatum, dum laudes et cantus suos augeret, ita deferretur, ut carmina ipsius, quae laudabilia non erant, per totam urbem audirentur. Nec deerat industriae coquendae, ut ex capite uirginum et inani splendore ad delectationem populus accumberet. Sed in tam diris praesentia multa sunt: peste per urbem, fame, et multitudine egestatum, et nostris metibus inhospitae acies hostium. Quidam etiam dictant, audita de noctis uanis lamentis, cur Neronis cantus sub nomine antiqui belli declamaret.
Populus autem, quod semper maxime est humanum, urbis ruinam traducens in noctem miserebatur et caedem. Multi notae domus, multa ornamenta, templa, et ornamenta plebis perierunt; neque ulli remedium erat, nisi quod quidam eorum, qui poterant, aliquid laboris adhibebant atque aduocabant. Multa etiam subitae mutationes, quosdam libertatis metus, quosdam dominorum saevitia, adduxerunt. Nec longum est postea, cum animos uidares, ut inlustrarentur uerberibus, pectora feriretur.
Denique postremo statimque, dum adhuc uaria et incerta existunt, senatus auxilium populique adiuuare constituit; sed iam multae res non erant reddendae. Quae domus uastatae erant, quae supellectilis fractae, quae signa dissipata: in quibusdam aedibus ingentia fundamenta, in quibusdam parua cubilia, omnibus tamen calamitas aucta fuit. Multi erant, qui in exilium conducerentur aut, quod miserabilius, sine ulla spe alimentorum uersabantur; nec tamen aliquae dotes aut instrumenta, quae ad domos redeuntes relinquebantur, sufecerant.