Quis deus, quis homo, quæ res est, quæ potest esse maiestas animi mei, quæ fruitful? quis est, qui me ad te maiorem inremovert, ut sineret solum esse in tuo lumine? Non me abducit ulla vis humana, neque impressit accita et impellens in manum tuam tangere me; sed tu, Deus meus, qui genitus es, delicias meas, tu es incola cordis mei, et ingressus es, per quem nos intrare in ipsa possemus quae sunt cuncta; tu me retraxisti ad te ipsum; sed adhuc in dubio tenebar de isto: quid futurum foret? ubi erat mors mea? et quomodo factus essem, et quid esset futura pars mea, quæ nunc pariter et hic et illic partitur? Quidquid enim ista vita tuta dabat, nihil fuit quod non a te communiaretur; sed quædam etiam ista praestulerunt in semetipsis cupiditates quae ad te non redeunt. Quid ergo decisi? quomodo ambiciebam? quæ in me cogitabantur deliciosae? Quid habebam? Quae desideria eram? Quid me capiebat? Quid possum dicere ad te, Domine? Quid ergo hic quaeremus, nisi ut adtendamus veritati quae in hac aetas nobis inhaeret? Quod enim non indues, id tibi loquor, qui vis mysterium capientis me facilis quam nos imaginati sunt. Conserva ergo in me ipsius observationem sermonis mei honestatis. Ego sum ille qui dicit; te deus meum, te amo, te desidero; et cum non amarem te, amarer ego ipsius somnia; non te amabat animus, sed voluntas illius quæ erant vana, se inclinabat ad delectamenta carnis.
Hic igitur fuit ille status, ubi me ducebat et quasi magistro sequebar meos metus: habebam temporis ambitum, iucundum ille, et voluptati capiebar. Quomodo autem illo tempore me iniquus et infelix ille juvenis aversus de te abhorrentia, et quasi inlimus pabulum voluptatum, ad omnem libidinem repens versabar? Nihil me regebat nisi voluptas, nihil me regibat nisi desidia atque inertiae pigritia, et tamen cum stare videbar, deficiebam iterum. Quam multum, Domine, quantas scrutebar tentationes inter quas me deduxeras, et quomodo alia in anima currebant et alia in corpore? Quid voltus meus, quid oculi, quid auris, quid omnia sensus voluerunt, nisi frui eius quod fuit cadaverum deliciis simile? Miser sum et beatus, et tamen cruciabar altitudine flagitiorum meorum; nec tamen illa flagitia confitebar, nec volebam transire ad confessionem: magis potius vellet animus fallere nos, vel in via errando omnem consolationem prorsus perire.
Quid igitur faciendum erat, quid cogitabam? Quomodo de duobus mersi versabar, nec possum dicere in veritate quod ambirem, nec potui renuntiare consuetudini? Et cum nulla alicuius custodiae ponderis esset in me veritas, sed plane et palam ad nutus libidinum inrupiebam, quid me tollere poterat, nisi misericordia tua, quæ me traxit a profundis? Tu enim, Domine, cum essem in quacumque me posuisset, in me invasisti et quasi manum tuam posuisti in corde meo; et quasi verbis tuis agens in me, et non in me solum, sed in omnibus quae me movebant, per totam civitatem meam, fecisti me esse in pacem. Quid enim aliud erat, nisi quod traxisti me, in quo te misericordia recessit, et ad te me fecisti pervenire? Nec studui desinere libidinem, nec ago ut ea respuerem; sed tu, Domine, qui scis omnia, interioribus verbis me induxisti in te ipsius lumen, et simul delictorum meorum inflationem mitigasti.
Et res est plane mira, quia cum in dubiis essem neque prorsus ad te redeundum vel ad se manendum, venit auditu meo sermo alterius viri pastoralis, cuius verba fuerunt quasi pluvia super terram siccam: 'Tolle, lege; tolle, lege.' Et cum hoc audieram prima vice, me duplici animi motu confecit: alter contrarius est pavor, alter desiderium. Quid cogitaram? Quamdiu huc usque, inquam, adhuc ex urbe ista, in qua vitam gerebam plena erroris, umquam potero? Et cum recitarem istam sententiam, sicut si filius a matre subsidium quaereret, laetus spiritus meus quasi in pectore scidit et me vocavit ad preces. Quid igitur factum est? Apud illum librum in tacito lectulo sedebam solus et per me ipse legere volui; sed haec vox facta est ad me iterata. Et cum libro sumpsisset et tunc legens, venit in me lumen veritatis.
Et cum me legentem moveret Deus, ecce prorisus interioris imaginis suaviora verba ad me venerunt, quibus quasi feruntur et dissolvuntur exuitiones praevaricationis: 'Noli esse turpis; noli esse inanis; noli in alio quærere quod in te est; noli per mutuos affectus confugi, quando ad me redire potes, ubi est vera beatitudo.' Et in hac adtenta levatione spiritus, in qua me vidistis prae se gerentem, tantus fuit amor eius, et tanta compunctio, ut lacrymarum copiam effunderem et contritionem animi traheret. Tum ergo me ipsum latebat, et cogitavi quomodo ad te redirem, unde me avulsum habebam; et cum adhuc adhuc inertis manibus transirem, me mendacium illud rugitum mentis oblitterabat, et tandem magna cum animi tribulatione perfeci me ad implorandum veniam.
At illae humanae omnia dissolutae sunt et evanuerunt in solo verbo tuo, quod per ipsum me induxit: et quia ego non mediocriter fueram affectus malorum, et tamen tuus verbum me ad te traxit, in veritate deseruistis. Et tunc sciebam iam esse expiationem meam, et in ista via me redemi, et querelae meae esse confusio. Quid ergo post hoc? Quomodo ego resipui, et quomodo decrevi deserere consuetudinem? Non per uim corporis, sed per indulgentiam tuae gratiae fecisti ut, cum ad te venirem, me ipse despicere possem. Dixi tibi, Domine, quoniam non me sustinueram ante tua visibilia mira, sed potius inquiebam cum interioris ardoris flamma; et sic per te defendit me, qui me accepit et renigravit in lectione tua, ut ad implorandum veniam possem, et ad confitendum misericordiam tuam.
Ergo statui me convertere in corde meo, et quomodo me converti? Ego foguens ad te redire volui, et cum audirem illud dictum 'Tolle, lege', animo meo quasi notus ad lectorem factus est; et primo quidem legi, ut scriptum erat in libris apostolorum, 'Lege, lege in libris quæ sunt', et tunc animus meus promiserat quod non redirem ad vanitatem. Et sic perscriptum legi ex Epistola ad Romanos: 'Non in antiquam consuetudinem redeamus', et alia verba, quæ me confirmaverunt; improbata est ergo cura carnis et placentiarum, et potentia voluntatis superba et inanis in me maioris est adhuc humilitatis. Quid ergo est quod me retinebat? Nihil, nisi vanitas omnium quae extra sunt et temporalia.
Sic ergo per agnitionem meam et per gratiam tuorum sacramentorum effudi lacrymas: et cum in hac confessione iam me parvam partem implorarem, videbam carnem meam fugientem, et dum in lectulo sedebam et per me ipse legere volui, audivi vocem illa iteratam: 'Tolle, lege.' Et iterum legi, et exinde mihi in aspectu coram Deo fortitudine facta est; et cum lectum reponere voluissem, tamen non potui, sed legi usque ad finem et quasi sensi jam me esse translatus ad orationem; et ab ea parte animi mei dixi tibi, Domine, nihil esse tam dulce quam animam ad te semper anhelantem. Et per istam adspirationem converti ad te recepi et rogavi ut me sanctificares per verbum tuum.
Nunc autem, Deus mi, dicere volo quod me ipsum sensi mutatum: plane derectum animo, et tamen adhuc vulneribus carnis implicitus, sed non prorsus servus erroris. Si enim aliquis me viderit tunc, cum me tenebat tentatio, et nunc postquam liberatus sum, videbit magna differentia in vita mea. Homo enim qui est ad te conversus non est illic qui immergit se in medietate laborum; sed per tuam gratiam in me facta est indoles nova, et si adhuc corruperer, tamen iustus habitus dulcedinis invenit meditari. Quod ergo tunc sensi, et quod hodie sentio, est hanc veritatem: non profecto ego ipse sum qui me fecit, sed tu et verbum tuum, qui operatus es in me quod est bonum.