Hunc omnium auctoritati Romanae magis quam regibus aut fortunis gratum fuisse fama est; itaque ei filio cum adulescentulus tantae gloriae bonum statueretur, placuit ei reipublicae et in militiae studiis singulari incrementi causa adulescentiam dare. Erat autem in Gallia quidam nobilis adulescens, cuius fortitudo et corporis robur animique magnitudo multis admiratio erat; is, cum consulatum primum, ut fertur, petisset, in proelio occidit.
Quibus rebus adductus Caesar, quum in Illyrico propter bellorum ruderitatem essent Romani tirores, eos exercitui submovendum censuerit et milites in disciplinam redigere velle; id enim temporis erat, ut in exercitu sine disciplina neque pax neque bellum firmiter administraretur. Itaque, ut diversa mores et diversa studia civiles hominum atque militum discerpta animorum modestia cognoverint, instituit et quod ferre humanum non erat, id tolerare et transire docuit.
Interim Alpes a Germanis longe lateque transgressae sunt et quaedam loca tunc in populis Galliae incerta. Caesar, cum per novam rationem fines Romanos firmare voluisset, vias complures munire decrevit, ut castra et itinera tutiora fore viderentur. Hinc magnae multitudines pontium et vallarum erant; in his rebus exercitui magnum usum Caesaris disciplina habuit.
Quod cum esset, Helvetii consilio inducti, ut plus in suam salutem confideant, migrationem susceperunt: persuaserant se Gallos omnes qui cum eis commercia haberent, aut certis inventis causa confinium habere, ut in uno loco confluunt. Helvetii igitur magno itinere et multis opibus instructi, cum flumen Rhodanum transissent, in fines Gallorum intraverunt. Caesar, hoc nuntio accepto, statim consilia capere coepit ut vel hoc motu vi resistat vel si vellent sine pugna pacem imprimat.
Nam et quod reges aut principes Gallorum semper apud plebem auctoritatem habebant, et quod multi eorum inermes erant, Caesar prudenter utilitatem temporis consuleret. Itaque legatos ad principem Helvetiorum miserunt qui dicerent: se pacem et amicitiam Romanam atque indemnitatem adorare; sin autem bella movere, suis copiis paratum esse resistentiae. Legati reversi referunt illum esse ferocem ac nihilo paratum ad pacem.
Itaque coorta est pugna inter Romanos et Helvetios: primum contexta tela et multa tela, gladiis et pilis multa vulnera, postea confecta hostium multitudine superari Romani viderunt; sed Caesar cum legione et auxiliariis cohortibus firmissime restitit. Dum res ita se habet, complures civitates Galliae aut ad Caesarem transierunt aut pacem petierunt; alii vero quae contra Romanos erant, castra moverunt et in extremis locis se receperunt.
Posteaquam Helvetii victi, cum ex consiliis suis desperarent, legatos ad Caesarem miserunt rogantes ut sibi ignosceret et ius belli in eos non exerceret; Caesar, cum talia petentibus consuleret, aut se pacem daturum, aut, si iter tandem in fines suos redire vellent, obsides dare iussit ut fidei et pacti id firmaretur. Ita ordine data re, Helvetii coeperunt redire in loca sua.
Interea aliae gentes, visae Romanis metu, cito pacem postulabant et foedera cum Caesare confirmabant. Sed neque imparatus numerus militum neque parum consilium his rebus sufficiebat ad gubernandam provinciam; multae enim erant nationes nondum subactae, et quidam principes, metuens auctoritatem Romanam, tumultus intra fines suos parabant.
Quibus rebus agens, Caesar multarum urbium portus occupare iussit ut navium et subsidiorum copia prompta esset. Castra firmavit, vias multas muniens, ut ad bellum vel ad pacem expeditius ageretur. Hanc rationem duxit, ut maxima pars Galliae, si parceretur, sine ultione redderetur, sin autem bellum conflaretur, hostes citius domarentur.
Post haec, cum plurimae gentes trans Rhenum et inferius galaxias moverentur, quattuor legiones in statione relictis, reliquas in itinere duxit. Multa erant impedimenta itinerum; flumina alta et montes ardui. Caesar tamen per constantiam militum iter duxit et adversa superavit, quippe qui studio rei militari omnia facile disponere sciebat.