Intereā reliquās Galliās omnibus ex partibus cultū atque humanitate praecedunt; nihil ad eam rem Caesari videor esse credendum, quod ad hanc ipsam rem pertinet. Nam utuntur lingua, institutis, legibus, maxime apud eos qui in provinciīs sunt, atque eōrum omnibus disciplinīs, quās a maioribus acceptās memoria tenent, quod ad reliquas res attinet, facile illis cōnsequuntur; habent magistrātūs, qui dē rēpub. constantiamque cōnsulunt; multa etiam, quae ad morum disciplinam pertinent, intersunt.
Druides rebus divinis intersunt, sacrificia pubblica ac privata administrant, iūs controversiīs publicīs privatisque dant, populī legēs interpretantur; neque enim nisi quōs id genus dēlectat, ad honōrem perficiunt: dīvīnamque praecepta disciplina plerumque ipse ad se trahunt, neque multitūdini permitunt. Hīs autem praecautīs animadvertitis et eīrum efficaciā atque auctoritate persuādent ut in omnibus, quae ad cultum deōrum pertinent, paritationem custodiant.
II qui diligentius eam rem cognōverunt, referunt fuisse originem Druidum ex terrīs Britannīs; alii lingua Gallica per interpretationem id quod est Druidēs dēducunt; quod tamen enarrātum esse vidētur ab iīs, qui aut cultū aut nobilitāte prae aliīs excellunt. Druides hoc sunt genere nobiliores: nam et loci antiquitas tum et aurum, quod in iis regionibus fuit, causam dat.
Horum institutio haec est: ut plurimum annōrum circiter viginti aut plures in disciplina permanēre; sedeo pectus eius, quod facile mentes hominum cōnsequuntur, quodque illa disciplinā quisque vicerit, id omne etiam postea in reliquīs fere vita imbibit. Propterea mortūuī reliquīs succēdunt; nisi quī institutis parent, et ad id sunt, ut disciplinae peritiam desudant.
Diverse quoque de sacrificiis ratio est: nam et animalium genus, et quo modo immolent, et qui diūtūrs eorum coniurationem faciunt, plerumque Drūidibus persuādent; et plerumque in numinum cultum homines efferri iubent, ut sibi ipsis imminuat periculum; et in his rebus magis efficācēs sunt, quia multi superstitione ac proposito metu tenentur.
Quod ad supplicia attinet, nonnulla a populo iudicantur: sed cum maxima pars coercendi causa est, ut iustitiam referant; nam si quis criminis reus est, aut accusatoribus damnatus, Drūides saepe poenas constituunt; et, si de eā re controversia est, iudicium per equitum ordinem aut per equestris iudicium comprobant.
Quod ad mortuos attinet, grave est illud iterum atque iterum commemoratum: multae omnino in Gallia jumenta sunt, quae in sacrificiis adhibeantur; etiam in insulis Britannīs sunt ferreati hostes, qui plurimis rebus aditum adferunt; et ritu accipitur multitudine circumstantium, ut de vita et de morte hominum extra castra sit consensio.
Praeterea in agris initiis atque in iis rebus, quae publica sunt, multi praeconi dicunt singula, et Angliae nobilitas et reliquae gentes, quae ad ius et institutum ipsorum pertinent, carminibus admonentur; plerumque etiam de iis rebus fabulae et ritus traduntur, quae ab antiquis temporibus perhibentur.
Haec omnia ad disciplinam pertinent; unde illis est magnum id numerum, quod disciplina et institutis obtemperant. Qui diligentius eam rem secuti sunt, dicunt plurimae nationes in his disciplinis versari, maximeque ad Britanniae occidentem colunt; hinc oriuntur multitudo et auctoritas harum artium.
Eadem ratio est de iis, qui bellum gerunt: nam cum pleraque Galliae auxilia adhibent, Drūides consilia dant; et in praelio consilia eorum saepe valere videmus. Ideo Romani quod ad pacem ac disciplinam pertineret id exsequuntur ut illorum consilia coerceant atque impedirent.