Quisquis es, Lucili, si me amas, sinito brutum te esse; nihil est enim a natura homine horribilius. Cur autem me amas? rogas. Quia diligis, inquit, naturam. Immo ait natura te diligere potest, non autem brutum; quanto igitur melior sis, tanto magis te cures. Quam ob rem, si vis te diligere, erue omnem inhumanitatem; et primum hic est fidem vivere, deinde horas tuas temperare, deinde quinque illa nostra beneficia non abandonare: clementiam, mansuetudinem, constantiam, industriam, humanitatem.
Quid est igitur quod in servitute causam quaeris? Est enim aliquid in servitute quod admonet ad contemnendum. Nam servus est habitus in societate; sed quoniam est homo, quod superficies humani generis ostendit, non ut homo vivit. Ergo nec utrumque verum est, quod hominem esse dicitur et quasi animalia vivere; sed habet aliquid boni, quod est humanae originis, et aliquid mali, quod est servitia. Quid illud est quod dicam? Hominem, cui quidem natura partum dedit, sed vitii fortuna illam contulit; id quod est, servo ignavum existit, improbum, fautorem inopiis. Atqui saepe in servitute est quaedam patientia, quod virtus est, et subvenit ad meliorem mores.
Quare si vis servos corrigere, non ut tantum feras et turpes feceris; non feros modos sumas, sed hominem homini demittas. Quid est enim idololatria? Quid est despectio? Quare quod est humile contemnis? Non est humilius servus quam natura; sed saepe magis est animus, quod in eos natura non reflectit. Ergo si occidit quis servum, quid est aliud quam si virtute et honestate sua caruit? Nunc autem est in eo quoddam humanitatis quod resalutare possit; et si id non est, certe est sensus, quo a vitio moveatur et ad bonum atraheatur.
Accipe ergo inprimis quod dicam: numquam ignoscas, si quis te male amaverit; sed si idem male tractaverit te servus, tace. Hoc enim est humanitatis: patienter ferre iniuriam a minoribus; signum regis est non crudelis esse. Quid est enim quod homines saepe admirantur? Quod reges feroces esse solent. Sed qui dignus est imperio, is permixtionem misericordiae probat; in parvo probatur orbis animi. Si quid epulantibus contra te fecerint, non id referas: ille est scurra, quem oportet ridere, non punire.
Noli ideo delectari laniando et ulciscendo, sed adhibe clementiam in vulgo, ut tua bonitas in parvis signis appareat. Nam saepe quaelibet turpitudo minoris mores detegit; servus enim non est tam bonus membris suorum dominorum quam animis: sed qui vitam ducit ferocem, illico disciplinae corpus et membra ad tyrannidem induit. Eruditio et mores non excludunt servitutem; nam saepe prudentis animi servus est dominus, et barbarus liber est servus.
Hoc igitur praecipuum est: ne servum esse negligas hominemque pro nihilo habere. Cum autem id magis agas, melius te geres et melius vitae tuae spectabis. Certe beatus est qui virtute regitur, non qui nomen habet; regnum sine humanitate est bellum armorum, non vita. Hic igitur locus est ubi prudentia et misericordia conveniunt: nam humanae conditioni consulendum est.
In summa, si vis ut existimes te bene agere, fac ut nec exsultes nec humiliares tantum; sed temperare. Esto severus in fraudibus, clemens in ignorantia; esto magnus animi, sed humilis in parvo. Sic erunt servi laetiores et magis beneficentiam tuam sentient; neque enim aliquid efficacius est ad concordiam quam quod sibi dominus humanus mortalis videtur esse.
Noli tamen de his meo iure conturpare: saepe enim, cum de servitute loquimur, id fit ut nimia lenitate erramus. Nec tu tum permittes quidvis: disciplinam et ordo erit. Sed quid nisi hoc? ut si quis peccaverit, ob id tantum plectatur quantum debet, et nihil superaddatur, nec abutatur potestas. Hoc enim est quem dixi: ne ferias implacabiliter, nec sine ratione cedes; sed ut aequum iudicium regnet.
Adhuc si vis ultimum mandatum: considera quia servus est homo, audi eum cum patientia, non contemnas eius labores; saepe enim clamant vulgo miseri propter voluptatem domini, non propter malitiam. Si ergo parum mansuescas, scies te multum acceperisse; si autem saevieris, frustra omnis rerum possessio tibi apparebit, nam in omni re humana commoratione et pietate conservanda est summa felicitas.