Ἀκούεις μέν, ἔφη, τῶν Ἀθηναίων θεμάτων, ὦ γύναι, ἅπαντα; οὐκοῦν καὶ ὅτι ἦν ἐν τῷ αὐλῷ καὶ ὅσα ἄλλα; Οὐχί. Διαλεγομένους δὲ Ἡράκλειτον καὶ τὸν ἄλλους, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ περὶ τούτων τῶν ὑποθέσεων ἐν τῷ ἀνθρωπίνῳ ἡμῖν βίῳ διαλέγεσθαι, ἔφη, οἷα ἂν εἴη, ἡγήσομαι ὡς σοι ἀκούσαιμι.
Σοὶ δή, ἔφη, μὲν οὖν ἐθέλω λέγειν περὶ τῆς παιδείας, ὅτι ἡμῖν οὐκ ἔξεστιν οὐθὲν ποιῆσαι τοῦ ἄλλου τὸ καλὸν μὴ κἂν ἡμεῖς κεκρικαίμεθα ἀγαθοί, τοσοῦτον ἔχειν· καὶ γὰρ οὗτοι οἳ ταῖς ἀρχαῖς ἡμῖν ἐπετέθησαν, παιδευτέον ἀνθρώποις οὐκ ἄνευ τοῦ ἀγαθοῦ.
Ἔστιν οὖν, ἔφη, διαίρεσις τῶν ψυχῶν, ἡ μὲν ὑπὸ τῆς ἐπιθυμίας, ἡ δὲ ὑπὸ τοῦ θυμοῦ, ἡ δὲ οἰκεῖος τῷ λογιστικῷ, ἣν ἐπαινούμεν· καὶ ἔστιν ἀγαθὸν ὅπερ προΐσταται τῇ ψυχῇ καὶ ὁρίζει τὰς ἄλλας ἔξεις.
Ὠς δὲ δή, μὴν οὖν ἐρωτῶ σε, ἔφη, εἰ ἔστιν τὸ ἀγαθὸν οὐρανοῦ ἕνεκα, οὐχ ὅπως ἂν ὄψειεν πρόσωπον, ἀλλὰ ὅπως ἐντυγχάνῃ τῇ ἀληθείᾳ, οὐ τόδε μέν, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ, τινὰ φαῦλον· οὐ γὰρ ἂν ἄνθρωπος ἄγαν πολὺν χρόνον ἔχοι μὴ παιδευθεὶς ἀγαθὸν ὁρᾶν.
Νῦν δέ, εἶπον ἐγώ, ἀκούσον ὡς ἂν ἀναφερώ σοι παρὰ τῷ ὑποδείγματι· ποῖόν τι ἐάν τις νοήσῃ ἀνθρώπῳ ἐν σπηλαίῳ τὸ ἡλικιωτικὸν αὐτοῦ βίον δεδεμένῳ, ὅσαι ἂν πέρι τῶν αὐτῶν τῶν πραγμάτων ἀλλήλοις ὑποθέσῃ; — Ἐπεὶ οὖν, εἶπον, ἔστωσαν, — ἔφη, — σκηνάς, ὅπως ἂν λέγῃς, ἐν ἧς οἱ ἄνθρωποι ἔσχον τὰς αἰτίους τῶν πραγμάτων, δεδεμένοι γὰρ ἀπὸ νεότητος τοῖς πόσιν τῶν χειρῶν ἀνὰ ὀπίσθῳ ἔχοντες καὶ τὸ σῶμα ἕως τὴν ἄκρον ἔμπροσθεν ἐπὶ τῇ σκηνῇ ἔστηκεν·
ἔτι δὲ ὑπὲρ τῆς ὑπόγειας οὐσίας ἀνθρώπων ἄλλοι καὶ τὰ πρόσωπα τὰ παράσκηνα καὶ τὰ σκιώδη αἰνίττονται, καὶ πᾶσα ἡ ζωή, ὅτι οἱ τὰς σκιὰς αὐτῶν θεωροῦσιν, δοκοῦσιν ἔσχατα ἀληθείας εἶναι τὰ καθαυτό, οὐκ ἔχοντες τὸ αὐτὸν πρᾶγμα πρὸς τὸν ἄνω κόσμο.
Καὶ ἔστω τις ἄνθρωπος ὅστις ἐξελεύσεται ἐξ αὐτῶν, καὶ ἂν ἀναπτυχθῇ πρὸς τὸ φῶς τὸ ἄνωθεν, θλίψιν καὶ ὀδύνην ἔσται αὐτῷ ἅτε ἄγνωτον πρὸς τοῦτο· καὶ ὅταν προσαθῇ τὸ πρῶτον ἐπὶ τὰ ὄμματα τὸ φῶς, ἔτι ταῖς σκιᾷς ὑπονείμει διὰ τὸ πολλὸν τὸ βραχὺν χρόνον ὁρᾶν·
Πρῶτον μὲν οὖν ἀχράντου ἔσται τοῖς ὀφθαλμοῖς αὐτοῦ, καὶ αὐτίκα τυφλωθήσεται· ἔπειτα δὲ, ἐπικουρούσης τοῦ ἐπιτηδεύματος, ἄρξει τοὺς ὁπτικοὺς ἡδὺν εἶναι τὸ φῶς, καὶ ὑπέρ τε τὰ ἔργα ὄψεως ἀνεύρει γνώσιν· καὶ ὅταν πλέον ἔθῃ πρὸς τὰ ὑψηλὰ, τὰ ἀληθῶς ὄντα, ἐκεῖνος ὃς ἐξήει ἀντιλαμβάνεται τὸν ἔσχατον λόγον.
Καὶ ὅταν ἐπιστρέψῃ πάλιν εἰς τὸ σπήλαιον ἀναλαβὼν τὰς σκιὰς, οὐκ ἀναγνώσεται ὑπὸ τῶν ἑτέρων, οὐκ ἂν ἡδυνήσεται λογίζεσθαι ὅτι οἱ ἔκλυον ἔφησαν, ἀλλ᾽ ἂν περιγελῶσιν αὐτόν, λέγοντες ὅτι ὁδὸν βλάβη προσποιεῖται καὶ τὰ προβαλλόμενα ὑπόδρα προσαγορεύει ως ἀληθή.
Τοιοῦτος ὁ μὲν γὰρ βίος ἐστιν, ὦ Γλαύκων, λέγει ὁ Σωκράτης, ὅταν τις τὸν ἄνθρωπον φύση γνώσεται, ἐκ τοῦ σπηλαίου ἀναλήψας, ἵνα διδάσκῃ τοῖς ἄλλοις· ἐκεῖνοι δὲ μὴ μάλιστα οἱ πλείους, ἀλλ᾽ οἱ ἄνδρες οἱ καθ᾽ ὅσον ἀναγκαιοῦσιν τῆς πόλεως ἄνθρωποι, ἐπὶ τοῖς ἔργοις ἔσονται,
οὐκ ἔχοντες πεισμοὺς περὶ τῶν ὅλων, ἀλλ᾽ οἱ τοῖς λόγοις ἄριστοι, οἱ μὲν ἄρξουσι καθάπερ φύσει, οἱ δὲ ἀκολουθήσουσιν ὡς τῶν ἀληθῶν ἐπὶ τῶν πόλεων.
Ἐν τούτῳ ἐστί, λέγω, ἡ παιδεία ἡ ἀληθινή, ὅταν ὁ τὰῦτα ἔχων ἀνάγκην ἀναλύων ἑαυτὸν, ἔπειτα πρὸς τὸν ἄνθρωπον τὸν ἄλλον ὑποβάλλῃ, καὶ μηκέτι τὰς σκιὰς φιλεῖ, ἀλλὰ τὸν ἥλιον ὡς τὸ ἀγαθόν ἐπλεῖ.