Quamquam et in hisce libris iam pridem, quod autem tu petis, iam per multa tempora in oratione petivi, ut quid mihi in mentem venerit, id propter te scriberem; sed maior causa erat cur tardius inde profectum est illum annum, in quo de hoc mihi agendum erat, quem et vivus nondum bene intellexeram et tamen iam ad manus veniret memoria. Saepe enim illo tempore hoc ipsum me vexabat, quod multis volentibus et desiderantibus apparebat promissum, quare sequerer, cur minime sequerer. Et cum multoties mihi adferebatur, quoniam eram cathedrali scola a magistris doctrinarum compellendus ad verbum, eaque fuit praeceptio, ut non solum aperiendi studiosi, sed etiam qui audiebant, etiam qui recitabant, aliquid de vitâ dicendi compellationibus inpenserent, nec enim nimis liberâ mente audiebant, sed magis ut discere aggrederentur et, ut ita dixerim, ad studium magis inclinarentur, multum mihi ex his offensionis fuit.
Erat autem in me magnum impetus in varias partes; nam illae litterae Graecae, quamvis non tamquam in philosophia intenderem esse studium, tamen me impulerunt ut pluribus rebus animus sollicitaretur; neque enim facile aut sine magno pondere illae meae cogitationes erant. Video etiam nunc quanta sit in me aliquando tunc isti mei motus inertia et perturbatio; nam aspicite quod factum est, ut in iis, in quibus alii diligentissime studerent, ego tantum morer. Sed quidnam ego dico, ut aliis facerem illud quod ille magister quaerebat, ut ipse facerem? Quomodo mihi non erat conscius ille impetus animi mei ad aliquid boni quotiens Adam movebatur a bonis, quod in eam partem tendere inveni huius vitae? Et tamen quid tunc erat, cur minime ad Deus converterer? Quia umbrae plures de illo in me continebantur.
Quid est enim horum male dispositum, nisi quod adscitus est antiqua inertia, qua eversi a Domino in aliqua nobis vita vacuis oculis nostrae occupationis versamur? Quia enim quidquid nos movet ad rem bonam, id adfuit nobis vel ut bonum percipiamus, vel ut in eo aliquid boni contingat; at ego, qui multum audieram de vita beata et de studio rei sanctae, adhuc non perveniebam ad eam libertatem, qua talia sine perturbatione consequi possim. Usque adeo in me erat timor praeoccupatus suadens inanis, ut omni arbori inveniendi quoddam signum dedi, et quasi si arborem istae res veritatis demonstraret, statim ibi quievam.
Itaque dum haec in me simul confligunt, multum afflictus eram; et idcirco, quoniam erat in me adhuc gnaritas vel humilitas, vel potius adolescentialis impetum, quod saepe dicitur iuvenis, multis me miseris opportunitatibus non servavi, nec omnia utilia inveni. Ubi enim mihi datae erant opportunitates dotesque, hoc erat vacillans mentis mei: nunc quasi ardua illa vidi, nunc quasi despecta; saepe amabat animus, saepe odiebat; nec tamen adhuc seque cognoscebat. Et frequentissime accidit, quod in ipsa doctrina, qua uti volebam, dux hujus impetus, quem amare vixi, erat error: nam cum docerem meipsum tantum persequi argumenta, quae mihi cordi placebant, parum ad piam vitam conferebat; et sic ibam in exercitatione phonicae artis, non quidem lectionis divinae.
Quum ergo cum multis in animo luctarem de hac ipsa conditione, ut facerem quidquid positum erat bonum, tunc Deus, qui me in salutem voluerat, via quadam ad me accessit, quam ego non repulit. Erat in parentibus amicorum meorum diutissime versans virpius et doctus et paciens, quemadmodum nobis admonitus erat, et qui familiarium meorum morae et conciliationi pareretur; ad eum frequenter veni. Hic ille mirabilis vir, etiam ex parte divinum ingenium praeditus, multum mihi cordi fuit; sed tamen non idcirco solverat vinculum meum, sed magis aderat, ut me in bonis adhaerere subjiceret. Hic ergo quidam suavis sermo prius in me infudit, et aliquando tamquam submissa voce admonitio infinitus caritatis ac misericordiae mihi inculcabat, ut legissem, et debueram legere, apostolicum decretum; et certe ipse liber ille erat diu in manibus meis, quem saepe tuleram, sed nondum legi. At contra mea est enim in illis functionibus, ut modo tantum aliquid legebam, modo effigies aliqua tangebat sensum meum; sed tocius profundum animi non tradebam eis.
Quod cum ita esset, in id temporis venit, ut cessaret dari eis monitis et quasi in silentium redactis sermonibus, multum me sollicitavit; nec erat mihi quiete alias in animo, sed certe non tam est mirum cum prope deserti meae iustitiae nugabantur cogitationes, ut me tantum excitarem. Quis igitur fuit qui me illius tali admonitione divertit? Quid aliud feci quam auditus cryptico modo admonitis, ut subinde legerem, inclinabam. Et ecce dum tanto ardore inclinor ad legere aliquid, fortuito aperui librum quae prima occurrerant paginae; et in isto publico muro legi: 'Tolle, lege; tolle, lege.' Quod cum me immédiate percussisset, quasi percussus tonitru, sensi in corde quoddam secessu, atque statim cum timore ac gaudio illud suscepi: quoniam cogitavi, si emendando legis, quid vellet? Ergo non multum moratus sum, sed quasi violenter accensus versus illud raptus sum et legi primum capitulum qui erat ante manus; et forte incidit super me hoc: 'Noli ultra deorum vanitate quæstionem tentare, sed exi ex his verbis ad legem Dei.'
At ille liber erat Epistola Pauli ad Romanos, in qua primum occurrit: 'Noli ultra luxuriare.' Et ubi erat scriptum: 'Non in mediis spiritibus aut in nobilibus, sed in ipso hunc modum humiles singuli' — tum sunt necessaria multa; et ego cum legit obsecro et cum legebam, quasi capite percussus sum. Quid erat illud, nisi Dei impulsus? Cupiebam iam audire et amplius legere, sed interpositus timor et vesania prorsus visa est. Quid feci? Statim surrexi, nec adiuvabat mihi conspectus aliquis, sed cum ingressus sum in locum suum, permodicum addixi, ut illud quod legi meditabor. Vidi autem non multa de vita meae corruptionis, sed tantum alia nobis in manu praesentia et in illa mensa: ‘Noli ille decipiat,’ inquit, 'quod non est laudabile.'
Haec ergo res per se parva videbatur; sed in illis, quae sequebantur, erat magnum momentum. Nam cum a me prioribus omnibus acceptis admonitionibus et postea legenti et tali impulsu inclinante, tota mens mea quasi subitanea luce refulsit et quasi totus spiritus meus iterum alacriter se in Domino invenit; nec erat iam ille meae voluntatis ambulatio qua inancora dedita vacillationibus, sed quasi firmus fundus rediit. Hic ergo primum sensi, quod non solum in lectione erat, sed in effectibus, quidnam esset vera fidei operatio; et usque adeo me hoc movebat, ut non solum mentem ad legis verbum applicarem, sed etiam super hoc statu ipso gaudium inexplicabilem sentirem, quod, sicut in somnis aliquando, ita in vera vita apparuit, quasi longe a me iam fuerim.