Quid est, mi Lucili, quod saepe tibi fuisse dicis in animo, ac tamen numquam ante voluisti? dicis: "Miserum esse servire et liber esse iubere;" quid? nonne magis miserum est iubere paenitentibus, et, quod est periculosum, iubere dolentibus? Ego certe puto dignitatem ipsam fuisse in servitute: non enim servitium scelus est, sed res adversa, et fortuna mutabilis. Quid enim aliud est servitium nisi status ad quem fortuna ducit? et quandiu servitium inaequale est, nihil est quod pavescas: dies istae transibunt, spes aliquando orta, aliquando deiectio; et nos perpetuo, animo liberi, possumus omnia tolerare.
Num igitur oportet te, cum dominus es, ut etiam severus sis, et ut hoc ipsum quod est naturale, id est imperium, aspernaris? an vero, cum ipse ad imperandum natus es, tibi ipsi servas? quid referat, quid prodest illis quo parcius imperes? dicis: "Non probo ut flectantur ad preces." hoc vero non patior: nam etiam ipsi dictatores saepe ad preces flectuntur. Sed ne cavillatione ludas: peccantibus fides nocet. Nihil est quod velit dominus, quod non fiendum sit; debet ille id denique efficere ut eius imperium valeat. Quod si quis neglexit, plerumque suus imperator est. Quod si dominus impiger est et severus, parum ob hoc servus improbus; magis est improbus, qui impunitatem gulae, luxuriae, avaritiae dat.
Quis est autem qui non videat quam multi sint modi servitutis? unus est qui corpore servit; est qui animo servit; ille vinclis, hic vitiis tenetur. Hic non ab alieno iugo causatur, sed ab suo: hic libertatem amisit, sed non ab hoste; ille non dedit pedem, sed animum. Sunt enim homines qui dominium contumaciae suae tradiderunt: quod ad se attinet, non modo nullum imperium habent, sed etiam ipsi reguntur a nisi cuiusque libidine. Quid si divitias habuerunt, quid si summae potentiae, quid si nobilitate claruerunt? ubi est libertas, ubi dignitas, ubi animus? in flatu, in nihilo.
Atqui servitium animaliter referre soletis: dominus quidquid iubeat, facit; idque, ut ferunt, corpus inclinat et voluntatem frangit. Nunc vero responde: quis in potestate est, nisi qui animo regnat? dominus tunc dominus est, quando servus voluntatem suam interponit. Sed si quis tam serviliter ac providenter instituto animo utatur, ut numquam irritare alium velit, sed semper subdere; quidnam tale est? servitus ultro se ipse voluntaria reddit. Quamvis ergo servus habeat mancipium, si animo liber est, est libertinus; hic liber, ille nemo.
Quid ergo agis? quaeris an dicam uti iubeas? dicam ut, id quod humane est, omnibus lubenter facias. Si vis ut tibi pareant, esto benignus; si vis ut magni te aestiment, esto severus; si vis ut tibi sanctitas tribuatur, esto moderatus. Nemo facilis est ad modum unius; sed quisquis ad pondus animi tolerandi est fortis, is regit. Ubi autem dominus irae aut crudelitatis inservit, qui suum imperium extendit etiam ad malitiae simulacra, ibi vincunt inimici, ibi servus alienatus est.
Habeo autem admonitionem: numquam ignoscas flagitio inservienti servo, sed dirige correctionem, ne excitetur ira. Nam saepe, cum dominus vehementer corrigit, servus timore repletur, excusat se et, in recipiendo poenam, induxi dolet: non enim admonitura sed pudicitia eius coacta est. Correptus itaque ut aliquis liber non est, sed ut servus, et posthac aut odiis plenus aut suspicaculus vivit. Quod si paulatim doceas, leniter mones, bonorum exempla ostendis, multo piae melius efficies disciplinae.
Humane est etiam considerare servum ut hominem: saepe nullius aequi judicii est ut hominem nostrum pro nihilo habuerimus. Quid enim? nonne cum ipse fecerit aliquid turpis, diligenter disceamus quid factum sit; si ex iniuria, emendetur; si ex ignorantia, docendum est; si ex scelere, poena moderata. Sed si nullae curae sunt, aut si remedia dura aut nulla adhibemus, tum malum augetur. Homines saepe sciunt quid faciant, sed timore vel solitudine ad turpia impulsi sunt.
Noli ergo credere quod summum imperium sit in manibus: pulcherrimum est imperium, quod non vis gerere dura, sed suadere bonum; quod non urget, sed docet. Quod si hoc modo actum fuerit, non erunt servi, sed commilitones: commune enim officium auctoritas faciet. Memento etiam tuum aliquando fuisse servum, et cogita quantum libertas tibi placuerit: hoc animo iactato, minus acerbis verbis ac duris factis utare; et videbis quantum bonorum ex humanitate capias.
Denique, si vis ut res publica atque familia bene administrentur, institue animum tuum in humanitate: non solum irae sed etiam contumaciae frena vinci debent. Quisnam enim tam grandis est ut sine misericordia dominetur? nemo: qui autem miseretur, amplius regit; non opprimendo sed temperando. Hoc primum age: velut si rem publicam administras, considera singulos non ut res, sed ut homines. Si vero hoc feceris, non solum tua domus sed etiam fortuna melior fiet.
Haec ego tibi mando, non ut te reprehendendo contristem, sed ut adiuvem; non ut ingenuum animum domes, sed ut meliorem efficiam. Dominus qui plus sapiens est, est fortior; dominae curae, dominae moderatio: haec est summa dignitas. Modo memineris epulis et conviviis non frui inhumaniter: sit etenim tanta moderatio in deliciis ut nec is qui habet laetemur, nec is qui servit confundatur. Finis est ut pax et concordia in domo regnet; hoc si habes, habes omnia.