Quid est enim, mehercule, quod isti servi semper in ore sint hominum? quandoque quidem ad bellum provocant, quandoque ad malam invidiam forent, quandoque etiam ad summam laetitiam. ubi enim est servitus, ibi est etiam superbia: isti dominis suis non solum servi sunt, sed etiam tyranni. saepe tamen est, ut dominus imperet servo ut non habeat adulescentiam, ipse autem omnibus voluptatibus indulget; id est ut invidiam eisdem serviat quibus dominatur.
Noli igitur mirari quod in foro, in convivio, in comitio, ubique sermo de servis sit. quia ubi est servitus, ibi sunt miseriae. saepe etiam videbis illos quos domus nec leges retinent, sed quippe quos mendacia, et voluntas aliqua coegit ad servitutem. illi videntur alii homines; sed quid aliud est, quam ut alii homines simul atque servi sint? parum est in causa vitiorum, quod servus est, si dominus ipse servitutem amat.
Quid? nonne majora haec sunt aemulos a servitute defenderi? nam etsi in alieno corpore sumus, in animo libertas habenda est. saepe enim fit ut quicumque servus est a corpore modo liberatur, in animo adhuc servit; hoc est, non est dominus quod dominus vult. atqui est praeclarum contendere ut in vita tamquam in libertate vivatur; non enim eadem est vita quae in servitute agitatur, et qui servire non vult, non potest servire, etiam si ligatus sit.
Cur ergo, inquis, plurimi servi maledicunt libertati? quia illa libertas saepe iniusta est; si quis enim nolit servire, sed cogitur ab ingeniis, ab atrocitatibus, aut a re necessaria, non est laudabilis illius voluntas. sed nos ad nostrum rem redeamus. quid ergo faciamus ut servi bene agant atque dominos non timeant? primum est ut dominos severos habeant et tamen iustos. nam cum dominus saevit, necesse est ut servus aut fugiat aut toleret; sed si dominus moderatus est, servus etiam mansuetudinem retinet.
Praeterea meminisse oportet dominum se etiam mortalem esse. saepe enim avaritia et gloria efferunt homines, ut credeant se deos esse: tunc vero servi fiunt quasi hostes, nec ullum ius habent. sed si memoriam sui tenuerit dominus, sciet servos habere homines, non instrumenta. tum etiam sapienter administrabitur familia, cum dominus scierit quid oporteat facere: non enim est ad cultum pecuniae sola diligentia, sed etiam humanitate opus est.
Noli putare me idcirco esse ut servos laus velim; sed propter utilitatem communem loquor. in omni familia quaerenda est concordia, nec igitur poterit esse bona domus nisi domini et servi sapiant. saepe enim praevaricantur servos juga tolerantia dominorum; sed id non est bonum, nam et ipsum domum lacerant. melius est moderata severitas cum misericordia, quam immoderata licentia.
Denique relinquam te cum hoc consilio: fac ut in omnibus rebus cultura animi praevaleat. si enim domus recte administratur, si justitia regnat, si integritas mentis manet, tunc etiam servi melius habitabunt. neque enim sermo tantum de servitute est, sed de qualitate hominum; nam homo bonus etiam servo bono est, et homo turpis etiam libero malo est. ita erunt tranquillae domus et in pace vivetur.