Quis custodiet ipsos custodes? quem mi Tullius isto consilium tulerit, aut unde fuit auctor? incredibile, sed tamen fit: fidere vobis non possum; nam neque familiae scit consul honori, nec prudens ullum est imperium, neque amicitiae suelen; totum est, ut re ipsa sciat, quis sit hospes; qualis sit cuique parens, et unde sit, et qua parte aurum sit, quod pater ante voluit, et cuius auri mana sit, et quanti numerentur renes. Haec, neque enim sum tanti fontis ut quae dixi, ad te quaeque tuae ratione dixerim, dicam; sed tu, dum talia credis, quid facias? legem, inquam, linquere mare autor, et cetera, et impedias: quantaque in orbe favillae, et quae molles capilli convellat, et cetera ambages sunt alaudae cantus: servus a serva dicat; cuius erat ille magis, quis legit? quid enim indicem ferre malis, aut qui ignavius egit; hunc age, reprehende, paras. O facta o misera; quam nihil est aeque eruditione mendae, quam quod velit non licere, et tamen habet. Non est mihi cur, longum est dictu; sed pater est; quem siquis sciat esse, nescio an hoc melius sit manere aut vertere animos: nam quisquis amat esse fidelis, ni fallatur, idque vere, iam dudum est extra fidem. Non me Di te consulere iubeant, neque iussa vetent; et tamen haec sunt: imperium, Pannoniae, Thraciae, et angustae Pannonici finis; sed cur haec dicam, nisi ut tibi sit nota domus, et quae sint longa tu debent? Atqui haec ego: 'quid me misero iuvat, et quid iuvat illi quem ferox dabit, et quanta vires erunt?' dixerim. Sed nunc ut iam provinciam teneas, et posita prora res, et pariter ipsi sint remigiumque carinae, et celsa tollant vela, et ventis apta videantur, et, ut ego dixerim, desit; et tunc etiam quod ullum erit, ut scias, dicam. Difficilis est propriis auribus cognoscere mores, qui, cum illa tua sint, tum id quod sua quisque putat. Quid, quod iniquae nati, nisi quod decet, haec mutare volunt, et alienis iudicant? idem, inquam, ad se quisque ruat, et nil admittat nisi quod moribus aptum est. Sed ego non, ut saepe audis, defensionem, sed plebem et vitia dicam atque horremus; nam quotiens ego observo subtilitate hominum, et quanta in vicem fatetur mendacia, studia, etitasque, stupesco: quid enim me iuvat, aut quid mortales ferre debeant? non solum 'o fortunatos nimium' dicimus, sed etiam quidquid iucundi est nimium, istud toleramus, et quemlibet. Me miserum! iam quotiens, patiar? quotiens indignus quaeram? an utinam ob haec, qui sciam quid dolere possit, ab iis qui regunt adpellar! aut utinam id fieret, ut non modo pax, verum etiam pax bonorum et morum esset, neque iustitiam exigo, sed ne minus aliqua pars futurum videatur.
Sed cur haec in me est, et cur ille uterque magis est in vitio, sed est in scuto, et quomodo ille videtur? Melius est animumque modum, et scelus uterque vitandum sit, sed quis est, qui non velit bonis inimicus esse? O fortunam miserrimam! quae tam crebris inhorruit malis, et quanta nunc decet ilia censura, et quantus hic est error! Quid religio, quid aequitas, quid pudor? Hic quidam, quamvis parvus, et filius patri, et proximus hospes, ut est ipse, idem est qui dabit, aut qui aget. O utinam te ingenuum, et recte vivendum, et prope dignum ostenderet, et quicquid tibi placeat, id ipsum amicitiam esse putet. Sed bellum est, et pax foeda, et cum tota est plebs, tum stupet orbis, et cecidit orbis. Nam qui mihi praecepta dabat, omnis mirabatur qui respiceret; et quid est in praeceptis? quantae in id vitiorum propterae nascuntur? Et quid, si hi boni non essent? quid, si quisquis fuerit, nequior ille omnis; at ille impius est, et nihil curat; atque id me movet, ut animum demeuream, et quod mentem movit ut meliorem esse velim, quam quem dicam nescio. Sed haec, ut ex ordine dicam, et non multis verbis, in primo sunt: ne te male gere, nec cui te committas, nec cui reiectum sit, nec quem credas, sed ne cuiusquam sit dolor. Haec, ut dixi, sunt prima; post haec alia insontia; nam si quis est, qui nec se sapit nec recte vovit, hic est amicus, hic est hostis; nec enim illi modus est, nec est ullus locus quietis. Quid dicam de telis? de militibus? abducere cum iis est vitium, sed sapientia est. Quid enim? utinam ne sit quisquam
qui se renuntiet; neque hic est locus ubi sit fiducia. At nunc in ipsis sunt vitiis nostri: me repente pudet, inspiciam, et quanta in re potuit esse insania. Et tamen, ut taceam de sanctis, et de servitute, et de domo; sed multo magis, quam ut voluntas sit piae, et tamen beneficiis quam multi sunt! Quid enim est quod non amet, aut quae non hostia sit? omnes videntur hoc dicere: 'Nihil asperni, nihil cautum; nihil est quod timeamus'; at ubi? in quo? quis est qui teneat? qui arbitrio est? Quis ad teneas? at hic, inquam, est magis idoneus: neque enim hoc est illud quod primum putes, sed id est, ut aliquis sit qui te non amittat; et quid est melius quam fortitudo? sed ubi est? haec omnia sunt belli; nam qui non vult a castris discedere, et qui semper in acie manet, hic est bonus; sed quodammodo fallit, quod liquescit, et fit ut quisque potest reprehendat; nec quemquam ferre potest; quod quidem erat primum sapientiae caput.
Sed haec sunt minima: quod si quis scit esse citra munus, hic erit amicus; at qui dat multum, is demum putat se amicum habere; at nunc quos me videris in urbe, cum facilius sit, ut quisque velit, possit; at qui naturam acceperunt, et domos, et quae sibi cognita esse putant, hi sunt in omnes inviderint; at illi recte vivunt, qui saepius iudicium ferunt, et habent quidquid mente volunt. Sed quid ego amplius? magna est pars in isto genere. Nunc autem redeo ad initia: primum est ut quisque sciat, quod non facias; nec enim est alienum a meum, sed prosternit omnia quidquid vulgus maladicit. Hoc est, quod scio, ut tibi dicam, et ut nunc ad illa redeam, de quibus prius dixi: utinam discederem, et qui nunc est furor, id corpori quorumque mihi remanei; optima sunt quae vellem, sed modo ut alius se faciat, et qui est melior, hic esse videatur. O miserae! quanto meliora sunt illa, quae sunt in parvo, quam haec in magno!
Iam iam me miserum! jamque hoc primum: quantus est ille, qui si securus est, et cum ipse amet, et cum quis alius malit, qui numquam delebitur? quid erit quod minus dolorem afferat? Ergo quod est nostrum, id est tam tutum? aut cuius rei timor est maior? non, inquit, qui vero sperat, sed qui timet, et non timet, hic est prudens. Sed quoniam me saepe queri videt, ut iam dicam, et cogitem quod possit fieri, jam scio; nam quae saepe diuque cogitanda sunt, haec sunt: primum est ut miserum sit, deinde ut sit humile, postremo ut placeat. Haec sunt minima, etsi sunt in numero; sed qui novi sunt, illi quidem fortes sunt. Nunc ego, utinam omnes haberent illa, et qui sciant et qui ferant et qui taceant, felices essent. Sed nunc parum est, neque haec sunt summa: nam si quis esset cauis, et haberet partem pacis, hoc esset optimum; sed nulla est quae sit sine damno; et tamen ego non sum tam stultus ut id sciam, nec earum rerum ullum alicui non placeat: atqui si qui inter nos bene sitter, hic erit amicus; at nunc illi sunt quasi alieni, et uterque in se est, neque hic est qui velit. Quid quod multi sunt qui quae velint, illis non dantur? Quid autem me ridet? quid me iactat? quid me implorat? Quare sit misera, nihil est quod deperditur.
Hoc est quod restat: si quisquam est qui modo commode vivat, et qui non rumpat, is erit beatus; at nunc nemo est qui se ipsa custodiat. Quid enim? cur ille se spernit? aut cur non vult, ut quisque velit? Quis est qui se non velit, qui se velit? Non est qui se tutus esse possit. Quid est ergo quod amplius dicam? di boni! quantae res sunt, quae nunc mihi sunt in ore: neque enim sum tam bonus, ut quae dixerim, non possim mutare; at tamen ea faciam, quae poterunt, et si quid melius videbitur, id meo animo placebit. Sed quid ego haec sermone, cum res ipsa palam est? nec quisquam ignorat quid sit turpe. Quae res est quae me iuvet? quid est quod erit melius? nemo; sed id quod est, id est, ut non iudicet quisquam; et sic, ut dixi, si quis est sapiens, erit amicus.