Quisquis erit, o Cicero, cui legatum hoc attulerit, quamvis in praecipiti populi esse honori, ita tamen est optimum neminem a me procul iacere posse; sed ego non aliter quam si quid meum haberem, te hic commendo. Nunc ad rem redeo; quamquam moleste feram oratione ista, si quis me auditorem novus repperi, quod interdum occurrit, ut multi animadvertant, me ista re flagitare; haec sunt, quae mihi prae oculis versentur, ea palam dicere maxime volo. Quantaenam res sit, quantaeque res simul sint, quidnam eam, quod constet, ratione tractem, eamque perperam qui gravem habuerit, illum quantum possum oblecto deducam.
An illa vero quae istarum rerum causa esse putantur, unde omnia quaeruntur, an contra ipsae a rerum natura contundantur? neque enim ita causa rerum est unum omnia, sed diversa, quae in rerum natura sunt, earum inter se differentia, multipliciaque, atque permixtiones efficiunt, ut sit nec mirum talia multipliciter effici. Atqui ille ait, primum esse id quid sit in rerum natura exemplum: atqui ego video multa, et in corpore et extra, quae exemplum illud testentur, et ipsum ipsius exemplaris principium non omnino intendam.
Quare et ego naturam rerum per tot species proponam, nec ullum in rerum genere idem esse arbitror, sed multiformia, et ex rebus diversis composita, nec ab aliquo uno principio tantum originem habere. Nam si esset unum genus atomorum, idcirco idem semper fieret; at quia diversa sunt elementa, ex iis diversa etiam emergunt. Qua de causa omnis creatura, quae in terris aut in aere residet, aut in aqua latet, per diversa elementa et modorum miscentium agnoscitur et vitae et mortis ordine regitur.
Non igitur temere dicam mortem esse nihil, sed utique sensum omnem in distrahendo corpore reliqui, nec animam forum in alio corpore aut loco permanere, sed ea simul finiri cum corpore, quoniam illius vis qua sensimus corpus est ipsoque diffluente dissolvitur. Nam si id quod sentimus esset corpusutens naturale, quod solis imperio continuarentur sensus, necesse esset cum corpore perire; et hoc quidem illorum sensum ex eo demum nate, quod atomorum motus in corporis structura consistit.
Ergo cur mortis tantum timendum est? an quod mortalitatem sua natura inesse monstrat? sed quae sunt mortalia, cuncta sibi esse similia, et nullam contram esse naturam; et cum nimis curemus ne pereamus, id ipsum fit nostrum maximum malaeconditio. Nimis enim perterritus mortem contemnere, etsi res ipsa nulla sit, quamquam nos metu mactando afficiamus; rerum natura non habet ultionis, nec mortis metu quisquam prohibetur a gaudio vitae.
Atqui modo cogitet quisquis, qui mortem timeat, perinde ac si ipsa vitas erepserit; nam cum cernit homines, hic clamat, ille gemit, ut mortis pavens, omnes quasi ad exitium festinent; sed cum illa cogitatio perveniendi non sit mortis, sed nullius sensus, tum dictum est quod a terris nihil praeter sensum deesse, igitur mors nihil est. Quapropter qui mortem intellegit non esse sensum, ille quidem est liber a metu; et ab his rebus, quibus animadvertitur natura ipsa, omnia firmior praesidium capiet.
Nullam enim viam esse ullo modo inventam, quo mortem sensu ferendam reddere possit, nisi haec est, ut cognoscamus animam non esse immortalem. Certe si animus nec sensus post possessionem corporis perseverat, quare quoque eum fieri putamus, qui post mortem se aliquo modo sentiat? Non est autem ulla causa cur sensus post corpus manere possit; communis enim sensus est inter omnia atomorum motus, qui in corpora coeunt. Cum hi atomorum motus concidant, sensus quoque evanescit; nihil igitur de reliquo sensu superest.
Nimirum cum ista intellexerit, iucundum erit; quare igitur mortem timemus? nam si nulla est sensus, nulla igitur est poena, nulla laetitia, et neutrum ex his quae post mortem sentiri possunt. Quod si qua fuerit etiam remotissima exspectatio, attamen possumus credere nec ullam proinde rem esse, quae poenam nobis inferat. Quod si quis mortem tam veterem putat, ut ex ea magnopere angatur, ridiculus est; nam quoad vitam habes, tu vivis, et quod ad postea pertinet, illud atrox incertum esse debet.
Sed tamen homines cura mortis turbantur, et hoc maxime fit ob pavorem ignoti, nam is omnium terrorum acerrimus est. Quodsi id quoque solveretur, videretur nihil quidquam esse timendum; sed ecce retinebat nos ipsa opinio post humeros, quasi noxia telis, quippe quae nobis inducit maligna menta: nimirum dominatur imago mortis adversa, quae cum adspiciendus est, omnes animas in pavorem vertit. Sed haec levamen adhibebo, ut palam ostendam mortem nulla natura terribilis esse.
Consideremus ergo breviter naturam sensus et animi, ut perspicere possimus cur moriendi timor inanes sit. Anima, inquit, non est aliquid quod a corpore sejungatur et postea vivat; immo esse eam corpus formans, ex exiliis atomis constitutam, ac perinde ut corpus pereat, animus quoque dissolvitur. Nam qui sensus est, id est motio subtilium atomorum, quae in viscera corporis concursant et per neuronem transmituntur; cumque haec omne a corpore recesserint, sensus ipsa interit.
Quapropter etiam quod voluptas est in vita illius sensus, ea ex atomorum motu est; et cum ille motus dispersus fuerit, nec voluptas etiam remanet. Hinc certe sequitur, quoniam nulla eis rebus post mortem sit sensus, nec interest quidnam post mortem futurum sit; atqui cum hoc consideres, omnes metuses obsoletebunt, et vita quieta pariter erubescet, cum desiderium timoris ex animi removetur.
Ergo igitur omnem opinionem de mortis cruentis spectaculis et de suppliciis iustis repudiemus, quod nihil earum vera sunt; omnia enim de rerum natura demonstrari possunt, et omnis timor illo nobis quo usquam plerumque subest dissolvitur. Hic ergo liber tertius ad finem tendit, ut ea quae ad mortem spectant, veritate explicata, homines ab irrationali timore liberet.