Sexti Rufinī libo amicitiæ expostulatum est ut nos, cum omnis ætatis ac vitae conditiones concessissent, animo solutus et instructus diceremus quid amicitia in vita quænam res esset. Ego vero, Quinte, cum illum librum legens ita sensi, ut mihi videbar id opus non tam a rerum cognitione quam a vita profectu opus esse; quod enim est, quamquam aliqua ex iis rebus adornatione et huius modi ornamentis excultum sit, tamen id multo magis est arti tradendum, quippe quae in vita ad usum semper et quotidie applicanda sit.
Habent autem inprimis animi nostri naturam ut sine ulla ratione in hominum consuetudine et societate vivere non possint; hanc autem naturam eamque societatem, si ita dicam, maxime educant aut experientia, aut ratio, aut exempla; quod cum ita sit, nemo in amicitia tam infantem nascitur ulla, sed eam discit, et discendo exercetur.
Atque utinam in eo maxime quam maxime recte ageretur, ut amicitia tutissima esset via, ad hanc rem perducenda; sed et in amicitia nimius cuiusque animus et cupiditates et injuriae subveniunt, et eorum mediocria regulis temperemus, ne in illa tantum lenitate periclitemur atque humilitatem, ut a tyrannis etiam contemnamur.
Quare ego semper illud a me ipso peto ut, quæ in amicitia utilitas aut voluptatis aut dignitatis causa aut reliquarum rerum aliquamdiu retinenda existat, ea non sine ratione, id est non sine prudentia diligamus; sed tamen ea quæ omni ratione sustentari possint, et sine detrimento integritatis animi colantur.
Quid est autem necessarium? quomodo amicus benevole, quam moderanter, quam constanter tractandus sit? Utraque enim pars—et qui amicitias inchoant et qui eas recipiunt—ex eadem lege regenda est; nec enim potest aliquis unquam veram amicitiam nominari, nisi mutua fiducia et benevolentia, quæ iis omnibus rebus consulit, in ea utraque parte sit.
Multi enim raro recte judicant, quod est in amicitiis utilitatis causa excitatus; sed amicitia vera constantia et fides est, quae nec mutari debet nec secundum tempus aptari; neque enim vero amicitiae nomen ullo modo accipi potest, nisi illud vinculum sit, quod ad fidem, ad honestatem, ad benevolentiam hominum invicem trahat.
Atque illud maxime adhibendum est, ut amicitia non ad utilitatem solam sed ad honestatem dirigatur; nam si utilitas sola quaeratur, tum demum cum illa desit, tum iunctio etiam desinet; amicitia autem quae est ex honestate, ipsa per se firmissima est et etiam adversis rebus resistit.
Praeterea considerandum est, ut amicus adprobatus sit non solum verbis sed factis; tolerare enim et sustinere eadem linea adhibenda est, ut, si quid offendat, corrigere possit, sed corrigendo non laedat; sin autem ille qui corrigi debet non recipit admonitionem, tum ipse amicitiae nomine ab aliis consulat atque cautum fieri debet.
Interdum autem necesse est id etiam dicere, quod non est simplex remissio omnium vitiorum: non enim propter amicitias omnia ignoscenda sunt, sed amicitia vera rationem habet et discernit quid prodesse possit, quidve noceat; idque prudentia animi discernit, non affectus.
Porro cum multa sunt, quibus amicitia adjuvetur—quæ etiam miserae hominum conditioni solamen afferunt—tantum tamen vigilare oportet, ut nos ab improbis et flagitiis aversarum cupiditatum negligentia procul teneamus; nec enim est amicitia cum pravis voluntatibus sancta.
Denique, Quinte, ut summa concludam: amicitia est animi consensus, fiducia mutua, benevolentia bene fundata; ea autem servanda est ratione, natura, aequitate; atque ita servata, est res magni pretii, superque ea pulchra et utilis vitae pars existit.