Ἆρα οὖν ἔτι τὰ περὶ τῆς παιδείας δὴ λέγεις, ἐπεὶ ἔοικεν αὐτὸ αὖ εἶναι; οὔτε γὰρ οἷόν τ᾽ ἐστὶ παιδείαν ἄνευ τῆς ἀρετῆς, οὔτε οὐδὲ τὴν ἀρετὴν ἄνευ τῆς παιδείας, ὥστε ἐὰν τις οὐ χρῆται τῇ παιδείᾳ, ποτὲ οὐκ ἔσται ἀληθῶς ἀγαθός. καὶ ταῦτα μὲν οὖν ἡμέτερα ἐστὶν· ἐστί γε δεῖ ὅτι τῶν ἀρχῶν οἷόν τε ᾖ τὸν ἄνθρωπον ἀναθρώσκειν· τοῦτο δὲ ἔγωγε ἔχοιμι λέγειν ὥσπερ ἔγωγε νομίζων ὑμῖν.
Ἄρα μὰν ὑμᾶς ἐπιτρέπω τῷ μῦθῳ ἀναπαριστάνειν πῖν ὡς ἔχων. Ἔστω δ᾽ ἄνθρωποι τινὲς ἐν σπηλαίῳ ὡς καὶ αὐτοὶ ἡμεῖς πειραζόμενοι, ἐνθαῖ ἔσωθεν καὶ ὄπισθεν τῆς θέας ἀεί, αὐτοὶ τε ἐκεῖ καθήμενοι ὥσπερ δεσμώται καὶ τὰς κεφαλὰς ἀνάγκην ἔχοντες ἀκίνητοι, οὐχ ὅπως νυνὶ ἐπὶ τῆς κοίλης, ἀλλὰ ὡς ἀνάγκη, ἵνα βλῆναι τὸν μόνον τῆς σπηλαίου τοῖς ὀμφαλοῖς πρὸς τὸ εἶδον· καὶ εἴασαν αὐτοὺς ἀπὸ βρέφους ἔτι ἐκεῖ περιπατεῖν καὶ ἠσκήκειν πρὸς τὰ κελεύσματα ταῦτα.
Καὶ θεωροῦσιν τὰ ἐν τοῖς πλευρικοῖς τοῖς πρὸς τὸν τοῦ δρόμου πλάττονται τοῖς ἀνθρώποις, καὶ τὸ ἄλλο κατασκευάζουσιν ἐπὶ τῶν τούτων ὡς σκιὰς τῶν ἀληθινῶν· καὶ ἔστιν ἡ φωτιὰ ὑπ᾽ ὑστέρων τε καὶ ἀνθρώπων, ἀλλὰ οὔκ ἐστὶν ἥδιστα ἐκείνων τῶν πραγμάτων. καὶ ἂν ἀναγκασθῶσιν ἐπὶ τούτοις λέγειν τὰ μὲν ὄνομα, πάντα δὲ ἁπάσας τὰς σκιάς λογιζόμενοι ἡγοῦνται αὐταῖς εἶναι τὰ πάντα, ὄντα μὲν τὰ λεπτότερα καὶ ταπεινὰ τοῦ κόσμου τούτου.
Ἄρα οὖν εἰς ταῦτα τὰς ψυχὰς ὁρῶσιν ἄνθρωποι τὰ εἰδωλά· οὐ μὴν ἐὰν τις ἀπαλλαγὴν ἀποσπάσῃ ἀπὸ δεσμῶν καὶ ἀναγαγὼν ἑαυτὸν ἔξω, ἂν δυσκολίᾳ ἄρα τὸν ὀφθαλμόν ἔχῃ ἐπὶ τὸ φῶς, καὶ τὸ πρῶτον ὀδύνην ἔχειν νομίζει· ἔπειτ᾽ ἀλλὰ ἂν ἀναγκασθῇ βιαζόμενος ἀναβλέψαι, οὐκ ἂν εὐπορήσειν εὐθὺς τὰ πράγματα θεωρεῖν, ἀλλ᾽ ἂν ἀπὸ τοῦ φωτὸς τυφλωθῇ, ἐνοικείως δεῖν αὐτὸν ἀφ᾽ ἑτέρου χρόνον ἀναπαύεσθαι καὶ ὥσπερ ἰᾶσθαι.
Ἔπειτα δὴ ἂν ἀνθρώπους ἐπὶ τὰ ἄνωθεν ἐκεῖνα ὑπακούσαντας ἀναγαγὼν, ἢ πρῶτον ἐπὶ τὰ σκηνώδη καὶ ἀργά, ἣν ὄψεως εἰσίδιον ἔχουσιν, ἂν ἔτι μᾶλλον ἀραρότως πρὸς τὸ φῶς ὀφθαλμοὺς ἐπέβημεν, ἐπὶ τὰ ἀληθινὰ ἂν ὄψιν ἐξειργασμένους ἔπειτα ὅτι πλεῖον ἂν ὁμῶς ἀληθείας γνώριμον ἔχοιεν· καὶ ἂν ὑποχθόνια ὑποβοηθήσειεν αὐτοῖς ἡ γνώμη, ἀναβλέψειεν εἰς τὸν ἥλιον, ὁπότε μὴ μόνον τὰς σκιάς ἀλλὰ τὰς αἰτίας ὄψει τῶν ὄντων.
Καὶ ἔσται οὖν ὅταν ὁ ἀναβαινόμενος ἄνθρωπος τοῦ φωτὸς ἀφ᾽ ἀρχῆς ἐκπαιδευθῇ, ἀναβλέπων ἔτι τὰ πρόσωπα τῶν πραγμάτων ἐν αὐτῷ τῷ κόσμῳ, ἐνὰρκῶς οἴχεται τὸν νοῦν ἔχων ἐπὶ τὰ μετὰ τῆς ἀληθείας· καὶ ἂν ἀληθῶς ἄνθρωπον εἴποι τις τὸν νοῦν ἑῷον, οὐκ ἂν ὀρθῶς εἴη ἡ διάνοια ἡ ἐν αὐτῷ ἐπίστασθαι.
Ἐκεῖνοι οὖν οἱ ἐν τῷ σπηλαίῳ οἱ μένοντες ἂν ἡγοῦντο τοὺς ἐξαπειλούμενους μανιωμένους καὶ μοχθηροὺς καὶ ἀδύνατον εἶναι τοὺς ἀναβαίνοντας ἄνθρωπους πρὸς τὸν κόσμον τὸν ἀληθινόν. καὶ ὅταν ἐκείνοι ἄνθρωποι ἐπιστρέψωσιν ὑπὸ τῆς πρὸς τὸ σπήλαιον ἀνάγκης, ὡς ὀφθαλμοὺς ἔχοντες λήξειαν, ἀπολαύσονται καθόλου οὐ προσεῖναι· οὐ γὰρ ἔστιν αὐτοῖς ἐννόησις τοῦ φωτὸς.
Ἔτι δὴ εἰ μετὰ ταῦτα ὁρμὴν παρέχωμεν εἰς τὴν τῶν ἀρίστων πολιτείαν, ἔτι μάλιστα ἀναγκαῖον φαίνεται ὅτι τοὺς ὑπὲρ τῆς πόλεως ἀρχομένους δεῖ πρῶτον αὐτῶν ἐκ τουτωνῶν ἐπιμελείας ἔχειν, ὅπως ἀνατεθέντες ἐπὶ τὰ ἄνω, τὰ περὶ τὴν ἀλήθειαν, ὥσπερ ἀστέρα ἔχοντες, ὑπηρετήσωσιν τῇ πόλει.
Οὕτως δὲ ἡ ἀλληγορία ἡ τοῦ σπηλαίου διδάσκει ὅτι μάλιστα ἀναγκαῖον τοῖς ἡγούμένοις ἐστὶν παιδεία θεοειδὴς καὶ νόμιμον ἀγωγήν, ἵνα μὴ τυφλοὶ ἄρχωσιν ἀλλὰ ὁρῶσιν τὸν ἀληθινόν ἄνθρωπον, καὶ τῇ πολιτείᾳ ὠφελήσωσιν ἀληθῶς.