Sal. omnīnō in malīs artibus versātōrum genus hominum, quī in altā avaritiā, in superbiā, in libidō atque in ceteris vitiorum exordiīs belluāriā procreātum est, plērumque eā misericordiā sunt adfectī ut, nisi quōs aliquā moderātiōne continētur, nihil vītā turpīus, nihil inclinātiōne ad scelus indignius agere nōn videntur.
Dē hīs omnibus vix modo pauca; nam et dē cōnsiliō atque dē studiīs eōrum scripsī, et in reliquā parte operis pācem et bellum, rās et cōnsilium, dēcrētum atque voluntātēs rērum prōdere nōn dēbēō; sed ut initium dictātionis prōsum: Catilinae autem initium est haec narrātiō.
L. Sulla, quī urbem antīquam prō dēōrum immortalium bellicō et ipsōrum hominum timōre collectam in longinquum tempus turpissimāque fāctiōne vexāvit, nōn facile ab eā fortuna exstitit passūrus; quod cum animadvertisset L. Catilina, indoctus homō, sed in armīs ūtilis, adulescēns ferōx, avārus atque ambitiosus, līberīs perditīs, domō raptā, corpore vulnerātō, animō nūdātō, prō malīs artibus promptus, omnibus vitīs tenerī solitus, in cōnsilia laborum incūbuit.
Item M. Cato, vir prūdēns atque severus, quī naturā cuīque hominī moderātiōnem imposuit, Catilinae avaritiam et ambitiorem animum præsēnsit, sed tanta est in hominibus aliquando inertiae acceciditque ut supra diximus; nam neque suās nōn modo sed aliorum vitiōs aspicere poterat sine cupiditāte, neque in rem pūblicam inrēlīquābat.
M. Licinius Crassus, magnā fortuna atque ingenti audāciā, cupiditāte rērum novārum incitātus, Catilinae consilia fovēre vidēbātur; neque enim illum exercitio aut studiīs, sed auāritiae et dēscēnsūs ad scelus impulsus, saepe inclīnātum ad scelus fuisse senserō.
Catilina autem, cum domum suam amissīs fortūnīs et honoribus, adpetīvisse cōnsulatūs atque ad summam potentiam pervenīre studēret, prōpositō consiliō animōs suōs concitāvit et multōs versūs inter sēsē coniūrāvit.
Quī ubi animadvertit nē ūllam dēlectātiōnem in rēpub. relinquendam suīs studiīs reliquendam putāret, coniūrātiōnem subdere, pecūniās comparāre, mīlitibus et cohortibus, quōrum fractam esse dēspēret, spem suam in bellō excitāre cōnstituit.