Quid adversa fortunae et quonam modo concurrant etiam mihi huiusmodi casus, non facile dixerim; sed quia talia saeculo de saeculo accidunt et in cunctis hominibus ea quae iam acciderunt accidere solent, quicquid in me nunc atque antea fuit, in plerisque vix fere ullo interesse videor. Nam et fortunae varietas et hominum temeritas sunt commune malorum genus: quippe ut fama regit cunctas res humanas, non est mihimetipsi quidquam quod vel delectet vel terrestretur usque ad hoc, nimirum properantes opes aut summam prosperitatis, aut in extremis circumstantibus de illis sunt putandae, ut abtravagi liceat his qui se subiciunt voluptati. Quod si animus hominis sibi pro sua sorte decernere posset eaque propria ratione temperare, nihil illud infortunistum accidere dicerer; at cum variatio rerum non solum futuris accidat incognita, sed et quae antea fuerint, mutari etiam possint, naturae est nostrae ut in spiritu non solum impetus sed etiam retrorsus fluctus sentiatur.
Multum ergo in hujusmodi labentis vitae initio tristi animo tantumque acerbo sensu versabar, ut nec respondere poteram nec quicquam intellegere certum; tamquam fluctus in alto bello quodam me circumferebat, nec meum quidquam erat, sed quasi omnium impendia onus; et cum cumulare nempe omnia simul badarentur, recordatio illius optimae vitae priusquam misererem quievit, et cum ex omni parte superveniret tunc iam tam turpia vis animi, ut cogitare de bonis non liceret: nec tamen ad castigationem temporis aut ad infirmitatem partis, sed ad cor maxime violentiam et quasi ad ultimum sensum, qui est animae perturbatio, perveniebam.
Quippe manifestum est, cum fortuna rapiat divitias, naturam hominum non posse prorsus tolli, sed manere ipsam qualem fuerit; nam quia in bonis hominum animus libenter cum voluptate congruit, et illud ut sit suum, id sibi vendicat, et ideo dives putatur. At cum id auferatur, sublata illa in ipsius animo voluptas, reliquum quod redit ad ipsius naturae sensum, nimirum dolorem, non potest repelere. Quod si quis animus naturae nomen in sua forma retinet, tum vero necesse est ut, veluti quicquid est in rebus humanis, ita etiam fortunae vicissitudo inveniantur, ut neque semper idem modus gubernet, neque unum manet vita situs.
Interea dum in hunc modum etsi cunctantiis tamen solus eram, per noctem suam lamentationis non modicae, atque in tenebris mentis quasi palpabam causas miseriae meae, subito ecce species pulcherrima, cuius aspectus in ore meo quoque nomen habebat, et maneo stupefactus: cognovi enim urbem mentis meae serenitatem illam, quae antea laeta videbatur et illae voces adolescentiae, quae me malo tempore requievissent, esse repositae; et cum primum illam ferebar, audivi vox dicentem: «Quid quereris, ipsum te esse, miser, bonorum omnium, quod tu eras?» (haec enim fuit prima admonitio; deinde ipsa adolevit in sermone), «et quare in tantum es visus, ut totum mundum te omnemque creaturam persecuturus sis?».
At ego timore crudelissimo affectus, quasi admonitione ista confusus, nihil respondebam; ipsa vero incedens et vultu gravissimae serenitatis, prae se tulit librum et habitu regali ut qui philosophis solent, et gestu tamquam magistrae. Iam pridem ferebar, dum curae meae animum vexarent, et illae artes aliquantulum pungenes quibus mediocris plerumque hominum sapientia nititur, mihi nulla videbantur: namque illae ea tantum quae velle videbantur dari in animo, non quod esset certum; at illa quae forte viderentur esse verae, mihi plenae erant obscuritatis et dubitationis. Tunc illa, quae erat Philosophia, primo sermone placide et longe a contumelia, tanquam matrona divina, me adhortans, ait:
«Quid est mihi, o misere, quod te magis turbant fabulae vanae et rumores hominum quam vera contemplatio rerum? Quid est, quod omnia haec in te tam improvida sunt? Quare non recollegis, quam parum sit quod fortuna tribuit? Quare non scis, quam brevis sit ipsa that in rebus humanis, et quam penitus vagus sit motus eius? Nonne vides quanta plurium fortunae varietas est? Nonne illud ipse cognosces, quod nihil in rebus humanis stabiliter manet? Si igitur omnia fluxa sunt, quid est quod tuam animam tractat?».
Haec cum diceret, sensi me paulatim ad remissius animos referre; nam cum sermo eius acies animi quasi instrumentum levans, et verborum gravitas magis animae meae fiduciae instrumentum, vehementer mota sum: credidique paulatim illius admonitionibus, et tandem quievit animum meum exhaleaturum; at illa cito addidit: «Neque me fugis, neque me miraris, sed potius me, quae sum, quaeris: scio te esse mortalem, scio te esse conditum ex carne et ossibus, sed anima quae habitas tua, illud melius scire debet, nec solum scire, verum etiam velle scire. Quid si tibi munus sapientiae darem, quid tibi emenderit miseria?».
Ego autem, adhuc turbatus, aut fortasse plusque timens ne speciem fallacem sequerer, respondi: «Si quid sapientiae est, noli me expellere a voto meo; sed si me consolans, aut certe remedium daturus es, dic quo pacto id efficias». Tunc illa, magisterio et authoritate dilucide instructa, dixit: «Primus animus est, qui te ad hanc audaciam revocavit, non illud quod vides in fortuna; sed tuae animi ignorantia seipsam cavillatur. Quid est enim quod te horrescit? Numquid dolor corporis vel inopia pecuniarum? Quidquid illud est, si id remedium in se habet, facile intellectu purgari potest. Sed si est nimis alte ascendens in terrenis, et nimis ad honores coniunctum, tunc opus est ut animus revertatur ad se ipsum et cognoscat quid sit verum bonum».
Haec loquens resurrexit in me spem et intellexi, quod summae miseriae cura esset propria ignorantia; nam cum anima in terrenis rebus stat, et nihil ultra caput suum videre possit, quasi clausus in angulo, nil nisi tristitia sentiet. Itaque illud maximo animo retinui, quod ipsa illa dixit: «Quod felix ut sit, non in fortuna est sed in anima»; et tunc incipere coepi meipsum recensere, atque illae memoriae quae antea caruerant, paulatim revinxerunt.
Cum ergo illa me ad severam illam quaestionem vocaret, dixit: «Dic mihi primum, quid semper te maxime afflixit? Estne id gloria, estne divitiae, estne voluptas?». Ego, cogitans, respondi: «Quia gloria et divitiae et voluptas erant mihi antea, et nunc sublatae sunt, ideo doleo». At illa, manifesta voce, retorsit: «Non ergo iuvat te fortuna quamvis mutetur; si enim ea quae tibi erant cesserint, allega quod ipsae non erant genuina; si autem genuinae fuerint, tu erres dum putes esse te privatum. Quid est enim divitiae nisi facultas externa? Quid est gloria nisi opinio hominum? Quid est voluptas nisi sensus corporis? Si igitur tu animus es, cur tuis sensibus inhicies?».
Tandem post multas hujusmodi interrogationes et responsiones, quaedam mihi aliquaque veritate refulsit, non ut statim omnia solverentur, sed ut initium esset consolationis. Nam cum illa me doceret, quod verum bonum sit integritas animi, nec in variis potestatibus aut rebus externis consistat, paulatim animum meum ductum est ad firmiorum considerandum. Et cum ille primus libellus, quem mihi attulit Philosophia, clausit sermonem hunc: «Considerabis ergo, miser, an fortuna te moveat an sapientia te firmet.»