Ἐγὼ Παυσανίας εἰμι Ῥόδιος τῷ γένει, τὸ δὲ ἔργον τοῦτο ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος ἐποιήσαμη· οὐ γὰρ ὀλίγας ἔχουσιν οἱ πόλεις ὑμεῖς, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, ἃ λέγειν ἢ γράψαι ὀφείλω περὶ τῶν ἐνταῦθα ὑπάρχοντων. Ἔοικε μὲν οὖν τούτων πολλῶν ἐπὶ τὰς ἀναμνήσεις ἐλθεῖν οἷα περὶ τῶν ἀρχαιοτήτων τε καὶ τῶν ἐπιφανῶν οἰκισμῶν, ὅσα ἄν τις εἴπῃ τε καὶ γράψῃ, ἀλλὰ πολλοὺς ἔτι λόγους οἰόμεθα ἀναγκαῖον εἶναι προσαγορεύειν.
Ἔστι δὲ καὶ περὶ τῶν ἀρχαίων ἀκούσματα πολλὰ ἐνταῦθα, ὥστε μὴ φαίνεσθαι ἀκούσαι τὰ πάντα ἑνὶ προσώπῳ. Ἐγὼ δὲ, ἀφ' οὗ τὰ ἐπιγιγνόμενα Ἑλλήνων ἔτι ἐντυγχάνω, ἤδη τὰ πλείω ἔθη καὶ ἐμπειρίας τῶν τόπων ἐπισκέψασα, ἔκρινα τὸ ὧδε ἀναγράψαι.
Πρῶτον μὲν λέγω περὶ τῆς Ἀττικῆς: ἐστὶ δὲ χώρα μικρὰ πολλῷ τῶν ἄλλων Ἑλληνικῶν, ἀλλ' ἐπ' αὐτῆς εἰσὶ πάμπολλα καὶ τιμιότατα μνημεῖα ἐν τῷ χρόνῳ τε καὶ θρυλικοῖς λόγοις. ἡ πόλις ἡ Ἀθὴναι μεγίστη ἐν ταῖς ἐνταύθά ἐασιν, καὶ ὅσα τὰ περὶ αὐτὴν γέγονα οὐκ ἀμελητέα.
Πρὸς τὰ πρῶτα τοῖς ἀναγνώσμασιν λέγω ὅτι ἡ πόλις Ἀθῆναι ἔστιν ἑπτὰ μίλων περιφέρεια πεπλατυσμένη, καὶ τῆς γῆς μορφὴ τοῖς γύρω ὄρεσιν. Τὰ μὲν οὖν μνημεῖα τὰ ἐνός τε καὶ πολλῶν βασιλευόντων καὶ τῶν ἱερῶν, τὰ μὲν ἐίναι τῆς ἀρχαίας ἔργα, τὰ δὲ ἀστήμων ἐπὶ τῶν καιρῶν ἔτι περιαθροίζονται.
Περί τε τῆς Ἀκροπόλεως λέγω ὅτι ἐστὶν ἐπ' ὄρους λίθων πολιὀς, καὶ ἔνθα τὰ μνημεῖα τὰ πλείω ὑπομνῃσκόμενα ἐστὶν· ἔστι δὲ ἐκεῖ παλαιὰ ναῖα καὶ βωμοί, ὧν τὰ μῆλα καὶ τὰ σκεύη πολλάκις ἐνδεικνύουσιν τὴν ἀρχαιότητα.
Ὅτι δὲ πολλὰ περὶ τῆς πόλεως λέγονται ἐν μύθοις, οἷα περὶ τῆς γενέσεως τοῦ Ἀθηναίου Ἀκροπόλεως, περὶ τῶν θεῶν καὶ ἥρωων, τούτων μὲν ἐγὼ μνημονεύσω τοὺς ἐπὶ τὰ πολλά καὶ ἐλπίζω τοῖς ἀναγνώσταις χρήσιμα γενέσθαι.
Ἐπὶ τῷ λόφῳ τούτῳ πολλὰ ἴδμεν ἀγάλματα καὶ πίνακας καὶ ἄλλας εἰκόνας, αἵτινες ἔτι φρουροῦσι τὴν μνήμην τῶν προτέρων. Οὐ μὴν ἀρκεῖ μοι χρόνος ἐνταῦθα πάντα ἀναγράψαι, ἀλλ' ἂν ὁ ἀναγινώσκων μὴ βιάζηται, εὑρήσει πολλὰ.
Τὰ μὲν οὖν ἱερὰ τῶν ἀλλων θεῶν ἔτι ἐστὶν ἐν πολλοῖς τόποις τῆς πόλεως· τοῖς μὲν Ἀθηναίοις ἔθιμα καὶ θεσμοὶ παρὰ τοῖς προπατόρεσιν ἐσχηκέναι φανερῶς, τοῖς δὲ περιηγηταῖς πολλὰ θαυμαστὰ καὶ διδακτικά.
Διὰ τοῦτο τοὺς ταξινομῶ τοὺς τόπους, ἵνα ὁ πλοῦς τῆς ἀναγραφῆς εὐτακτέον ᾖ, καὶ ἂν ἔστιν ἔτι χρόνος, περὶ ἑκάστου καὶ ἐκείνων ἃ ἔσται μνείας γράψω.