Iam pridem, ut opinor, cum M. Varro librorum multitudine et auctoritate tum rerum memorabilium varietate me delectasset, primus in hunc statum progressus sum; librum enim illum etiam nunc dilectione lectionisque fero. Postea nihil tam parvum aut amarium fuit, quod non in litteris colerem; nec solum ea quae mihi ipsa natura dabat, sed quae ab hominibus erant excogitata et tradita. Quod scriptorum omnium genus, si vix mihi persuaserim, religio tamen moverat; cum enim maiores nostri rerum memoriam scribendo condiderint, id assererem perpetuitatis studium fuisse, et siquid in imbecillitate hominum tacitum fuerit, in scriptis ad posteritatem transferri voluisse.
Quod si qui ex libris meo aliquid dissimulant, aut in ipsis rebus nimium in me pignore ponunt, eos admoniti esse volo, me id facturum non quia id non viderim, sed quia hoc modo legentibus utilius fore putavi, si minus verborum dedecorum et plus rerum esset. Itaque non astuto sermone nec ad laudem voluptatemque rerum induxi, sed ad utilitatem studiosorum. Multa cum Graecis, nonnulla cum Latinis, ac plura solis exemplis contexui; neque enim separatim Graecorum et Latinorum monumenta expedire volebam, cum illae partes, quas in eo genere sibi vindicant, in manifestis aut notis rebus non facile discernerentur.
Quidquid scripsi, id aut perhibui aut reperi; si quid autem forte aut corrumpi aut deperdisse vix crediderim, aut e contrario aut addidi aut tetigi; nec me alio modo in illo opere decore sæpe fallere possum: quod namque in una re perspexerim, in alia forte neglexerim. Plurima enim vocabula et multa nomina rerum aut in praesentia deficiunt, aut ex alia regione non secum necessaria habentur; unde non semel in diversa monumenta magnitudo et species varia referenda est.
Quod si quaestio est, cur multa et opinionibus haec et illis rebus contradictoria tradam, id causa est quod res ipsa discordat et variat; quemadmodum in medicina multa diversa auctoritate conveniunt: neque enim idem omnibus aeque prodesse potest, sed temporibus, locis, morbis, condicionibus diversis; sic in naturis animalium, plantarum, metallorum, terrarum, fluctuum, motuum caeli et astrorum multa inter se discrepant, ut non possit unus scriptor omnes opiniones unum modo redactas exhibere.
Nec tamen idcirco pauca dixerim, ne gloriae meae vel memoriae insimulent, sed ut lectori facultas comparata sit ad veritatem discernendam: qui cum variis et saepe dissidentibus rationibus comparaverit, idoneior erit ad ipsa cognoscenda. Itaque feci multa studio et diligentia, quantum potui, ut et veterum et recentium et rusticarum vocum et astronomicorum, mathematicorum, chirurgicorum et aliorum disciplinarum monumenta collecta et coniuncta in unum corpus ponerem.
Ad hoc etiam accommodavi praefationem ut lectoribus darem testimonium curam meam et rationem operis. Nam non id unice studui, ut multa cognoscerem, sed ut ea in ordine disponerem et, si fieri posset, in finem venirem; nam qui tot rerum genus simpliciter et citissime tradidisset, non minus laboriosus fuisset quam si singula diligenter explicasset. Itaque cum editoriali studio et labore opus compendiosius quam dispendiosius præbui, tamen multum operi contactum esse fateor.
Libri sunt xx., quattuor in geographia, tria in hominum moribus et artibus, duo in grammaticis et rhetoricis, deinde in medicinis, quamvis non perinde, in agricolis, in equis, in avibus, in piscium natura et venationibus, in lapidibus, in metallis, in medicamentis ex herbis et arboribus, deinde de variis rebus quae ad vitas hominum pertinent: his omnibus sunt additae observationes astronomicae et meteorologicae, quae ad rerum naturam respiciunt, atque in summa collecta est multitudo rerum, ut succincte proponere possem usui et dilectioni legentium.
Siquidem nec me longiorum librorum in hoc opere cupiditas retinuit, nec breviorum contemptus: satis enim scio brevem esse lectionem gratiam, sed nec minus esse utilitatem, cum ea quae diligenter dicta sunt, saepe meliores sint; itaque curavi ut neque vani sermonis nec inanes fabulæ aut superstitiones me induxerint. Si quid autem graves aut docti ab ea lege dissentiant, libenter eorum sententias accipiam; non ut abjiciam mea, sed ut melius et verius res statuantur.
Hoc unum volui maximam operam meam in unum conquirere, ut posteros adiuvarent methodo et copia; nec vero solum studiosis sed etiam rusticis utilia doceam: quia multi de iis rebus, quas in agris aut viventium animalium natura vidissent, sine ratione lucubrationis suam habuere scientiam, quae tamen in sermone et consuetudine manet; idcirco et rustici et docti sermones in hoc opere collocavi, quantum fecerit diligentia et experientia.
Nunc ad me revertor, qui amat non solummodo discere sed etiam docere; neque enim tantum singularibus rebus delectari volui, sed et summa quadam philosophiae ratione; cum enim originem et naturam rerum cognoscere conatus sum, non solum singula enumerabam, sed earum inter se causas et proprietates quoque describere: ut qui legerit, non modo nomina, sed et rationes et utilitates sciat.
Praeter haec, cum multa ex iis, quae ad usum sunt humanae vitae, in coniunctione rerum artisanis artificiosa inveniantur, ea quoque adhibui, ut arte et opere humanorum et naturae commercium patefaciam: neque enim inter hominem et naturam adeo dissociata sunt, ut vero ad utilitatem non spectent. Si quid ergo in hoc opere invenietur utile, id amicis, civibus, rei publicae utilitati fore confido.
Quod si in hoc opere meo quaedam aut leuis aut inhonesta videantur, ignoscentibus peto, cum humanitas et erroribus locus sit; nec me id moveat, quod multae res deperditae aut despectae sunt a nobis inventae aut rescriptæ, sed quod studio et cura multum posui ut id, quod potui, honestum et utile relinquerem. Vale.