Quintilianus institutor oratoriæ disciplinæ initia recte memo tenendum putavit: qui cum primum in hominum animos sermo defluxit, discendi et docendi studium exorta est, ut quisque quoad potest, ita proficiat, ut aptissimus atque eximius esset ad dicendum. Nam cum natura ingeniorum inter se differt, sunt qui in syntaxin celeriter aut in vocum copia facilius quam alii progrediantur; artibus autem omnibus, quæ ad orationem pertinent, par est disciplina, qua omnis orator constitutur.
Quidquid est enim quod decet, aut traditum est ab antissimis aut per exempla hominum clarorum reperitur; ideoque non solum legum et iuris disciplina, verum etiam bene dicendi ratio tradenda est, ut posteritas ab eadem lectione proficiat. Nam neque ars nihil est atque improvisa, neque ex fortuito vel casu oratio disponitur; sed disciplina et ad exercitationem et ad doctrinam apta est, quae non modo effecit ut multi oratores sint, sed etiam emendavit eos qui errarunt.
Ergo ad summam rei: si quis cupit oratorem fieri, non modo ingenium, sed mores et disciplinae quaedam necessaria sunt. Nam convenit primum animum adulandi studio temperare, quo plurimi tenentur; deinde integritatem atque honestatem colere, ne in dicendo improbitas aut luxuria aliquando temeritates inducat. Orator autem bonus non poterit esse nisi bonus homo sit: nam et ipsa dicendi facultas est vir bonus et prudens, non est vero solum artifex verborum.
Quare prima disciplina pueris datur; nam si in primis annis recte instituti fuerint, tolerabilius est postea omnes labores ferre. Disciplina autem non est tantum gravisque severitas, sed etiam ratio apta ad naturam puerorum moderandam: atque idcirco magister debet esse non solum peritus artis, sed etiam prudens in iuvenum institutis, ut modo ratione temperetur severitas et modo suavitate mores erudiantur.
Hanc disciplinam oratoriae alii a primis litteris initio copiose trahebant, ut non modo verborum exercitatio, sed omnis animi et corporis educatio comprehenderetur; ut scilicet animum ad summorum illustris exemplorum imitationem stringerent, atque corpus ad id quod defendendum aut probandum opus sit adstrueretur. Nam multi putant ingenium solum posse efficere, sed diligentia et disciplina naturam emendat et perficit.
Praeterea in primis studiis legere docendi causa est; non enim tantum opinio vel sermo, verum multi venerandi monumenti exemplar est, quo non solum verborum copiam capiunt, sed etiam iudicium recte formant. Itaque docendique ratio in primis libro positis disciplinis instituitur: orator primum litteris instruitur, deinde exemplaribus laudabilis eloquentiae movetur.
Itaque non desunt qui putent solam exercitationem dicendi adducere posse fieri oratorem; sed necesse est prudentiam, scientiam iuris et morum, quae dicendi materiam continet. Nam oratio non est vacua, sed ad aliquid spectat: vel iudicii probatio, vel defensio, vel delectatio; atque secundum id, quod agitur, ars disponenda est. Hinc igitur discendi ratio ducit ad perfectam eloquentiam.