Rerum Germanicarum scriptores imbuti tum sunt et usitata quoque lingua, nam quae audita est, memoriae commissum est. Sed paucis memoratu dignis rebus, aut quod ex auctorum graecorum et latinorum libris minus liquido colligitur, aut quod hactenus aut in more aut in usu remotum est, omnem fidem tribuendam non puto. Quod si aliud quid est quod in veteribus tantum monumentis legimus, id non ignoratur; at plurimum, quo sapientiae ratio et morum disciplina intentius usus est, novimus et cognoscimus.
Mundum naturae humanus sensus ipsa legit, nullo doctorum consilio. Quod quidam ab his, qui sunt ad mortem et ad vitam, prorsus differebant, rationem tamen vitae communem tantum habent; sunt enim ingenio strennui, plerumqueque animo fervidi. Campestres illi, per quos mare altissimum, solis adiectis agitatur, ventos etiam adsequitur; moribus asperi et peregrini nullis artibus multum incorrupti, neque dissimilis adpulsu nullius humani cultus.
Terra proxima est longis collibus, silvis frequens, pauci montes mediocres; flumina multis in locis mediis vadis et per planities iacens. Haec eadem regionum naturae ratio in moribus quoque habitat: adeo ut, ubi colles, robustiores viros; ubi paludes, lento corpora; ubi praerupta, audaces ingenii invenias. Satisque sunt in frugibus; nec in ipsis frumenta semper magna, sed cibus novarius; quod et frumenti cultus parcius ibi atque inculto est, et aliarum rerum copia desinit.
Ubi aquilae genus et avis ferox habetur, ibi homines feroces; ubi poma, ibi industria hortorum. Nec tantum natura, sed saepe etiam vicissitudo temporum et copiae distributio institutum populi vertit. Sunt qui in agris familiaribus, qui in pastionibus libenter versantur; utpote nec urbium habitant, nec finitimis munitionibus claudentur. Saepe castra simpliciter in pratis aut iuxta flumina collocant; viae plerumque ignotae, itinera per silvas et vicos vulgata, hostium adventus incertus, ipse etiam comes domesticus infensus.
Germaniae gentes maxime discors sunt: multi diversissimi moribus et consuetudinibus, sed nonnullae commune nomen tenent, linguae similes, instituta paria. Distinctae sunt in plures nationes; sed transitus saepe et commercium ac nuptiae eas inter se coniungunt. Ex ipsis provinciiis, ubi cultus urbanus incertus, fortis militiae vis et bellica industria floruit; neque tamen ullus coacta disciplina, sed voluntaria et naturalis integritas gerendi.
Viri in bello acerrimi, domi severi; nec gratia luxuriae in eorum animo, sed honos et nobilitas cernuntur. Poenae crudelitatis prope non habent nomen; iniuria aut vindicatur ipse, aut oblivione abigitur. Magna fides est verborum, promissa sanctificant; hoc in Mercato, hoc in concilio agitur. Donorum parca ratio: obsequium et fides magis quam munera bonitasque adornant hospitium.
Matribus plurimum tribuunt; eas magnas et sanctas putant. Nuper etiam apud alias nationes feminae publica praecepta continerentur; apud Germanos autem domus et familiae nexus fortiter constant. Ne vero illarum est parum auctoritatis: matrimonia sancta et inviolabilia, et filiorum studium patrum iussu moderatur. Maternae curae et pudicitiae observantissimum est, nec facilis contaminatio urit mores.
Religio eorum simplex est et severa; diis natura hominum placatur, non artificio templorum. Venerationem plurimam habent deum ingeneros et terrestres: divinitus videtur aer, sol, luna, terra, sors atriensque arborum reverentia. Victimae sine herbis, sanguine, aut praebenda, valent; non multum inignent cultum, sed observant ceremonias antiquas et sacra publica; sacerdotes plerumque viri nobiles, qui ad collegium rite servent ritus.
Iudicia bellicosa et civilium controversiarum simplices sunt; poenae severae sed paratae, et in summa utilitas publica prospicitur. Capitoles aut quaestiones de crimine, aut iudicia pro magistratibus, sunt in potentium manibus; sed plebis libertas et congregatio multum valent. Leges minores et consuetudines patriae magis valent quam ordinatae leges; sunt quaedam vetera praecepta, quae a maioribus tradita sunt et nullis auctoritatibus spoliantur.