Utile est certis meminisse temporibus, ut ea quae ad exempla pertinent quantumcumque brevitatis habent, adhortationem fortitudinis, ad invidiam clarorum, ad metus scelerum, ad consolationem virtutum prosint. Itaque, cum Titus Livius annalium seriem in multas partes, ego unum in lucem efferam compendium. Nam et fama eius animi claritatem, et industriae studium me compulit ut parvum signum ejus memoriae posteris tradere audeam.
Romae caput atque originis veneranda ratio: primo quod in oppido parvo agrestique loco ortae res magnae sint, secundo quod imperii incrementa per multarum gentium consensum atque virorum memoriam firmata sit, mirabile est. Cuncta, quae magnifica videntur, modeste coeperunt; et mores priorum, tumquam humiles, saepe ad rerum novarum initia aptissimi fuerunt.
Ab urbe condita Romanos initio solum stipendia, iumna ac plagas colere; donec virtus, consuetudoque militiae, per saecula exercitata, hostium terrorem et mundi dominationem peperit. Nam illa fuerunt artes, non rapinae; armis fines servati, legibus magistratus constituti sunt. Sic multi viri ignobiles claritatem cum plurimis beneficiis coniunxerunt.
Magnitudo Romana cum variis casibus crevit: bello, foedere, concessionibus; saepe etiam fortunae adiuvante. Saepe fortuna favit illis qui strenue agebant, interdum vero casus in civitates quibusque imponebat metas. Non una via ad imperium duxit, sed multiplicia exempla prudentiae atque audaciae.
Primus hostium impetus, quem Romani sustinuerunt, ab Italicis civitatibus venit; sed postea, per saevitiam externorum, ea fortuna est conversata ut Romanis etiam terras exteriores obedaerent. Hic motus animorum atque temporum saepe praeclaris viris occasiones dedit, et interdum stultis ducum exitia attulit.
Clarissimae res exteriores: bellum Punicum, quod Carthaginienses cum Romanis gessere, exemplar est animi, calliditatis, atque patientiae. Nam cum unum oppugnaretur, multitudo belli, classium, negotiationum atque sociatorum varia ratione implicata erat; et tamen Romanorum constantia, quamquam saepe temeraria, ut plerumque, partem fortunam eorum mutavit.
Ex his rebus animadvertendum est, quod imperium non uno fere motu, sed multorum factorum conglutinatum est. Virtus non solum in pugna, sed etiam in moderamine, consilio, et in tolerantia civium late patebat. Sic Roma legum, instituta, et urbanitatem per orbem disseminavit.
Sed cum maiora adipisceretur, etiam in luxum et victum effrenatus est: id genus vitiorum saepe magnis imperiis inhaeret. Nam cum fines exercitus et urbis crescerent, paupertas morum et luxuriarum consensio crevit, atque ea, quae initio munus militiae fuerant, nunc ex parte gloriae tantum erant.
Quippe multi duces praeclari, quorum exempla hic commemoranda sunt, virtutum non modo gloriae, sed etiam calamitatum, adferunt speciem. Non est enim dubium quin multi Romani duces claritatem obtinuerint, sed non omnes eam ad utilitatem publicam convertent; sed haec variatio etiam humanae vitae est pars.
Itaque haec Epitome, qua res Romanae breviter enarrauntur, intendit non ut omnia complectatur, sed ut exempla tantum prodat, quae mores movere, virtutesque incitare possint. Si quid in hoc opere minus elaboratum videatur, Livius ipse, cui debemus, amplius tradidit; mihi autem satis fuit ad parum attestandi memoriae munus.