Quod si quid in priori libri cogitatione locutum est, quod ad plura lectorem adhorteretur, hoc esse in terris futurorum dominorum studiosum, ut priusquam perveniat ad spem futurae patriae, ista nobis non minus necessaria carriniae, saepius commonefaciam; ut eos, qui huic conversationi credentes, non esset ignoti, quibus spei quasi gubernacula tenerentur. Quin et beatus Hieronymus, qui tanto opere mus habitus est, ut novissimae istae electioni suam quotquot in litteris poterat operam impenderet, cuius est sententia, ut in his provectiores volucres, velut ex ovo maturiores prosilientes, aliquantulum in altum eminerent, ne pro firmis radicibus veluti raptim sursum raptarentur, et retro funditus prolapsi in majorem nimis vitia, obsiderentur. Quod ut ita videatur, non nullae primorum nostrae disputationum particulae hanc habent distantiam: quarum altera de principio mundi, altera de homine primo, tertia de peccato, quarta de morte, quinta de anima, sexta de praecipuis seculorum erroribus fuit; his diximus quid concederemus vel quid confiteremur, quid velimus vel quid reprehenderemus in dolis philosophorum; deinde quomodo hominem primum creassemur, et quomodo ex eo descenderet universa genus humani, et qualis esset deinde ejus Mors et animae condicio; de quibus rebus postulavimus, ut cum his de civitate Dei congruere posset, id quod in his subnixum erat, videlicet fidei nostrae fundamenta et rationes. Nunc quoniam videlicet ad quaestiones succedentium disputationum, quae seculorum capaciores sunt, modum ostendimus, necesse est ut etiam de opere mundo, et de potestate rerum quae sunt extra hominem, et de ipsa rerum rerum motione, et de sensibus earum, et de superbia et cupiditate ab indignitate eorum existentia, vel potius ab cupiditatum et superbitatum impetu, quae in hominibus operantur, quid sentiendum sit, distincte disseramus.
Quoniam autem multi inter nos, qui aut per se aut per alios cogitassent de civitate humana, aut de illa divina, non idcirco ipsa quae sunt earum argumenta et fundamenta diligenter considerassent, nos ad primum laborem, quo ad caritatem et sapientiam regimus, breviter revertamur. Iam antea diximus, quod omnis civitas, sive humana sive divina, ex amore destinetur; sed enim illa humana amoris sui causa multitudinem sibi allicit, haec vero divina ad conscientiam boni, id est ad Deum, unam tantum. Sed est alia quaedam amoris species quae utramque civitatem discrepabat; nam omnis amor vel ex delectatione aut ex utilitate vel ex spe subsistit: ex delectatione enim aut gaudio, quo aliquid delectat animo, aut ex utilitate, qua utilitas est, aut ex spe, qua commendantur futura; unde quique suam civitatem sibi vel ex delectatione vel ex utilitate vel ex spe constituit. At illa civitas, in qua homines ordinariter ordinantur, ut secundum cupiditatem carnis et oculorum et ambitionem vivent, ex amore sui delectationis et utilitatis maxime consistit; huic autem civitati, quam ecclesia Dei nunc est, et erit in fine, sola perfectio amoris Dei propria est, quae nihil ex huius mundi delectationibus aut utilitatibus petere vult, sed tantum ipsum bonum in Deum per caritatem appetit. Hic igitur est primus discriminis locus, quo manifestum fit quid sit civitas humana, quid civitas Dei.
Quod si quaeritur, quomodo illa prima civitas, quae et civitas diaboli, et civitas hominum, et parentis humani Aegyptiaca vel Babylonia dicitur, siquidem ex multis moribus conflata et dissimilibus, tamen ab uno principio fuerit: hoc videndum est per historiam scripturarum, in quibus narratur quomodo post lapsum primi hominis in peccatum, ex superbiis et cupidine libidinum, et auctore desertae invidia, diversae atque multiplicatae societates et officiorum et dominationum in humana conditione orta sint. Nam sicut primum peccatum fuit discordia ab Deo, sic omnes ex eo nati motus erat in diversimodi cupiditatibus, unde coeperunt homines alii prae aliis dominari, alii serviendi conditione subire; unde nosti quid dicam, quia ipsa historia Noe et postea Babelis declarant, quo modo conceperint homines societates suas in diversis partibus terrae. Atque etiam multum ad illud spectat illud quid de invidia et inconstantia generis humani dicitur in psalmis: 'Peccatum praeceptum est in populis, quoniam dixerunt, Ecce Pater noster quis est?'. Haec igitur quippe initia civitatis terrenae sunt, quae ex avaritia et superbe cupiditate principaliter et carnis delectatione oriuntur.
Nunc vero quoniam erant in nobis, qui hoc opus conficere studebamus, plures difficultates, quarum unam maxime ducebamus, scilicet, quidnam esset illud iustitiae fundamentum, per quod civitates recte et beate viverent; alii vero mirabantur, quomodo possent habere animi patientiam, cum in tanta rabie et in tantis periculis civitas Romae versaretur. Nos autem respondebamus, quod vera iustitia non ex humana sapientia aut imperii gloriis pendet, sed ex recta ordine amoris et deum colendi; unde nec bella nec calamitatum timor potest iustitiam tollere, quia ea in interioribus radicatur. Quare igitur, si quis quaerat, quidnam sit superiorem ordinem praestantis rationis, dicam, quod Deus rerum artifex et conditor, unus et aeternus, est ultimus finis omnium: nec enim multi dii sunt, sed unus est Deus, qui cum sit perfectus et summus, non indiget operatoribus mortalibus, nec his laudibus eget, nec inpotens est. Quod cum ita sit, nihil magis est turpe quam id credere, quod multi dii sint, nec ullum plus peccati quam id quod in pluribus divinitatibus credendum est.
Praeterea, cum multi ex philosophis, sapientibus gentium, et auctores gentilium ob hoc confabulationibus et fabulosis narrationibus vexarentur, nos non ignoramus plerumque multos eorum, qui vel bona in confusione verborum posuerunt, ut illud quod ad veritatem spectat, percipiamus; sed tamen, cum plura ab iis nocturna atque fallacia monstrata sint, ostendimus quod neque etsi in quaestione de diis aliqua veritas esset, tamen id, quod veritate digne esset acceptum, non esset quod nos super omnia et soli nominaremus; unde certe multi errores veterum, qui de diis dicebant, ex obscure cognitis rebus naturalibus, aut ex poetarum fabulis originem traxerunt. Nos itaque primo capite instituendi operam dabimus, ut per dilucida argumenta ostendamus, nullum esse deorum multiplicitatem, sed unum solum Deum verum et vivum; fere enim et ipsi Sapientes gentium aliquando de uno Deo satis recte sensisse videntur, sed in superstitione suorum rituum et in carnalibus imaginibus deum multiplicaverunt.