Quod ad bene vivendum pertinet, videtur quod Deus non sit cognoscibilis. Quod enim bene vivendum ad beatitudinem pertinet, manifestum est quod beatitudo hominis consistit in contemplatione Dei; unde si Deus cognosci non posset, nulla quidem beatitudo esset homini. Sed prius est considerare utrum Deus sit cognoscibilis. Hoc quidem videtur negari ratione hoc etiam quod dicitur in Ezechiele: "Ego sum Domi-nus et nemo cognoscit me nisi Deus;" et Augustinus dicit in libro de Trinitate: "Deus ipse cognoscit se et nos nescimus Deum." Similiter multa mystica et arcana dicuntur in Scripturis, unde videtur quod Deus non sit cognoscibilis.
Respondeo dicendum, quod quaestio hic ponitur quantum ad cognitionem Deitatis simpliciter, sicut ea est in se ipsa, et secundum quod est obiectum intellectus. Secundum hoc potest esse dubium utrum Deus sit cognoscibilis, quia commune est inter divina et supernaliora quod excedant cognitionem nostram. Sed si consideremus quod Deus nos vocat ad cognitionem suam, et quod ipse dat nobis lumen quod nobis facit Deum cognoscere, dignum est respondere quod Deus est in aliqua via nobis cognoscibilis.
Ad primum ergo dicendum, quoniam Scriptura saepe loquitur de mysterio Dei et de inaccessibilibus ejus voluntatibus, non sequitur quod Deus sit plane in cognitu impossibilis; sed potius ostendit nos non posse cognoscere Deum in omnibus suis qualitatibus infinitis. Ut enim patet, aliquid dici potest cognoscibile in diversis modis: sicut aliquis potest cognoscere speciem hominis per signa corporis, cum non cognoscat omnem naturam hominis; ita etiam Deus potest cognosci secundum modos qui nobis data via possibile sunt.
Ad secundum dicendum, quod Deus secundum essentiam suam est simplex et immensus, et ex hoc non est obiectum sensuum, sed tantum intellectus. Sed homo quia est composite et sensibus innixus, non potest immediate attingere Deum; tamen per effectus et signa, quae sunt creaturae, et per lumen infusum a Deo, potest homo perveni ad rectam cognitionem Dei. Sic ergo et ratio et fides et revelatio cooperantur ad cognitionem Dei.
Ad tertium dicendum, quod si quis diceret quod Deus sit cognoscibilis omni modo et omnino, non solum per nomina et effectus, hoc esset erroneum; sed quiaam cognitione nostra semper manent aliqua repraesentatio analogica et per tussis. Ergo oportet distinguere cognitionem de Deo secundum rationem humanae cognitionis, quae est finita, et secundum Deitatis veram infinitatem, quae excedit omnem cognitionem.
Ad quartum dicendum, quod facere possumus triplex gradus cognitionis Dei: per signa externa (per effecta), per nominibus metaphysicis et rationibus naturalibus, et per lumen gratuitum revelationis et fidei. Prima via est in communi nobis adhibita, et secundum eam per ordinem creaturarum procedimus ad Deum; altera via elevat intellectum ad cognoscendum Deum sub analogia; tertia via est supernaturalis, quae per gratiam dat certitudinem verae cognitionis.
Ad quintum dicendum, quod etiam in divisione nominum de Deo dicendum est quod nominamus Deum in diversis sensibus: affirmative, privative, et analogice. Non enim possumus praedicare de Deo per idem modo quo de creaturis, sed per analogiam, ut ostenditur in metaphysica et in scripturis.
Ad sextum dicendum, quod culminatio hujus quaestionis est quod Deus est nobis cognoscibilis non ex parte sua simpliciter, sed ex parte creaturae et ex dono gratiae; et per hoc homo potest habere veram, si non exhaustive, cognitionem Dei, quae satiat appetitum suum ad beatitudinem in quantum possibile est per condicionem creaturae.
Conclusio est autem: Deus est nobis cognoscibilis per effectus suos, per rationes naturales et per revelationem, sed non cognoscimus Deum secundum plenitudinem eius essentiae; tantum secundum modum nobis modicum et analogicum, et per gratiam ad bene vivendum et ad beatitudinem.