Pretendendum est philosophiam illum, qui est ea virtute praeditus, ut animos discendi studio flammantes ferre queat, quemadmodum medicinae disciplinae peritis est, qui oportet facile et constanter in conspectu curandum doceri; quo magis animum suum erudiat, eo magis est impellendus. Quapropter cum res humanae et divinae innumerabiles sint, nec cuiquam quem ad certum modum felicitas iungat, nec cuiquam exitus certus sit, certe est illud plane, ut qui sapienter vivat et de bonis periculis atque de malis periculis constanter, cum gravitate, cum rationem, cum prudentia, omnia consideret, curare quod sit opus. Qui id non facit, inanis est atque insipiens fortunae servus, nec dubitat multum dei voluntatem quaerere, sed invitum sequitur. Proinde nos, qui ab infante in litteris eruditi sumus, studiose discere volumus, et amplius cognoscere non contenti, ut a presidente in adulescentia moderantemque ratioe, ut ab amicis et parentibus, a consiliis et praeceptoribus regamur; nec est id parum quo ad decemte vivendi possimus.
Nec mirum est, si, cum utraque vita salutaris sit, humanae scientiae et divinarum rerum cognitio inter se concurrat; nam et divinarum disputationum est ordo et ratio, atque hominum res instituuntur et gubernantur. Ergo ut in civili republica magistratus erga plebem propositae sunt leges, atque eorum mos et institutio, quo utendum est, declarantur, sic in divina gubernatione etiam quae recte vivendum sit, quae recenseantur, quae prohibeantur, annotanda sunt. Quare ego primum in aperienda rationem ac demonstrationem divinarum rerum initium capiam, et, quoad potero, id efficere tentabo, ut qui lecturi manum applicuerint, aut ad me venientium studium excitetur, aut fortassis aliquem ad veritaten fidei revocet. Nam, ut praeclare dictum est, qui studiis iunctus est quasi socios habet: est iucundum discere cum magistro, et plurimum discitur ab ipso; atqui studiosus, qui ad earum rerum cognitionem accedit, est ad sapientiam properans.
Non est autem dubium quin summae quamque antiquae sapientiae hominum vires late fuerint diffusae, et multis modis per subtilissimas artes, per doctrinasque varias, opiniones multae orta sunt. Atqui cum ad verae cognitionis usum summa sit divinitas manifestanda, inanis est quaedam fere disceptatio hominum, si id anteponitur quod auctoritatem divinam repellit. Ideo primum arguam stultitiam idolorum: nam namque illud est absurdissimum, ut homines lapides aut silvarum caeduas aut animalium species colant, quae neque ratiocinantur neque intelligunt neque voluntatem hominum investigant. Quomodo igitur credebimus mortales esse dii, cum ipsi viventium necessitatibus subiecti, et eorum, qui adorant, preces ferre nequeant?
Videntur autem multi qui se philosophos appellari student et divinarum naturam per rationes tradere cupiunt, ab iisdem utpote disciplinis, quibus se praetendunt, innumerabiles quaestiones inane ac sine fundamento proferre. Quippe qui leveli argumentatione ac subtilitate quaerere incipiunt, saepe in errorem incidunt. Memor esto igitur lector, quod non est quaerendum ea, quae supra animam humanam pendent, cum de Deo loquimur, nec ex humana temeritate id aggrediendum sit, quod hominis mens comprehendere non poterat. Adeo enim est altus et ineffabilis, ut mens humana eam posse non possit nisi lumine divino sublevata.
Sed nihilominus cum oportet ad humanam cognitionem de divinis rebus usum rationis perducere, ut qui recte tractant ista, rationem adhibuerint; neque enim sine ratione doceri poterit, quod est firmissimum. Est autem ratio humana inveniendi causam, quae omnia disponit; at si causa suprema est Deus, necesse est aliquando argumenta conquirere quae ostendant Dei existentiam, et ex effectis eiusdem demonstrare. Idque non tam ex elitibus hominum disputationibus quam ex natura et ordine rerum explicari posse arbitratus sum. Nam quemadmodum architectus de fabricata arte testatur artifex, sic et mundi artifex manifestatur in opere suo.
Quamobrem, si cui videbitur nimium pertinax esse, ut de singulis de rebus disseram, quod cum multis sit, longe magis quod de summo opere est, id aggrediamur. Nam cum multi de caelo, de terra, de elementis, de animalibus, de hominibus, singula exponant, non est vanum si de iis aliquid refertur, sed potius utile, ut ex his quae videntur prodenxa, quod maximum et supremum est cognoscatur. Itaque primum a notitia idolorum discedamus; deinde de philosophia et stultitia idolorum argumentum subducemus; postremo ad demonstranda quae deformant divina, per naturas rerum melius adducemus.
Quod si quis fortassis quaerat, quid nobis proficiat, si de his agamus, cum multi populorum ita maxime saepe res divinas praeferant ad fabulas; respondeo, idcirco ut qui diligenter exquirunt, veritatem quaerant, et ne a falsis dogmatibus tenace atque obdurate tenerentur. Nam si falsum et mendax initia habuerit, sequitur ut etiam mores et vivendi ratio claudicet; adeo ut ex falsa religionis opinione mala saepe oriuntur. Unde manifestum est utilitatis esse primum nosmetipsos liberare ab erroribus, deinde alias gentes docere. Est igitur summa necessitas instituendi homines in veritate, quae est divisio meorum sermonum.
Sunt autem homines quosdam, qui, cum de veriore philosophia audiverint, negligenter et inhoneste vituperant, quia fortassis prudentiam nequeunt adsequi. Quod si idem ab initio manere velint, inanis est ira eorum; nam philosophia quaeritur, non quidem ut simpliciter errorem agnoscamus, sed ut ad bonum perveniamus. Igitur nos, cum divinis rebus tractandis ante omnia deferamus, non a contemptu philosophiae sed a correctione debilitatis incipimus. Quamobrem ut primo meo sermone patefaciam, cur idolorum cultus sit inanis, et quomodo ex rerum natura et ordine divinae rationes adstruantur, et quod maxime constat, quare sola una religio christiana firmissima sit, id pertractabo in his primis.
Iam ad id confiteor aperte, quod multa sunt in humanis disciplinis bona et utilis, nec est omnium earum exitus nuisibilis; sed cum aliquae opiniones in rebus divinis inter homines invenerint, non est quieto animo turpitudinem eorum perferre. Est enim quoddam ultra mensuram erga infantiam, ut qui deorum nomen et cultum humano nomine habent, tamquam auctores et regentes mundi, veneratione afficiantur. Sed hoc absurdum est. Nam qui deos esse dicimus, aut sunt omnino immobiles et insensibiles aut aliquid agunt; si autem agunt, paupertatem, fames, senectutem, id quidem probat quod habent, et non sunt superi.