Novum Organum

Franciscus Bacon

Original language · as published

Filosophia antica et hodierna in iis maxime errant, quod scientias raras ac parvas, ad usum hominum utiles, summatim ac confusè colligunt, neque inveniunt naturam radicitus, nec rerum causas veras atque causales sui ratio inducte suspicit; sed in rebus insolitè surgentibus, aut in partibus exalienatis, aut in contextu rerum perperam conceptarum, captant, atque ex iis universa et magni momenti problemata abripiunt.

Homines enim ingenio agentes, praeceptis aut apparatus copiosis satisfaciunt, et credunt multum posse per traditionem et exercitationem: sed nulla methodus systematicè cerebrorum enucleationem, sed species tantum cognitionis proponit. Quare scientiae nostrae in observationibus adhuc inconstantiae plenas habent, et in doctrinae fundamentis tenuia sunt, cum causa omnium scientiarum, ipsam naturam investigare, negligatur.

Idcirco oportet philosophiam instaurare; nam jus naturae et scientiarum vera disciplina ex veris principiis et veris inductionibus oriri debet. Novum Organum est huius institutionis nomen: recens et melius instrumentum cogitandi, quod per methodum rectam a particulis ad universa ascendendam statuit. Antiqua Organum, sive syllogistica traditio, multum admiserat errores ob praeconceptiones, et praesumptiones iam praeexistentes.

Novum instrumentum in prima parte recensetur; in secunda vero, quae est illa principalis, methodus exemplorum et experimentorum proponitur, quibus res naturalis discutiendae et verae formulationes per inductivas probationes ex singulis casibus eruuntur. Haec methodus non est simpliciter collectio exemplorum, sed ars intelligendi relationes inter causis latentibus et effectibus manifestis.

Nam quaerenda prior est provisio intellectus, purgatio a praesumptis et idolorum eversio. Idolum mentis est quodammodo error conceptus, qui sensus et iudicium corrumpit: sunt idola tribus, speciebus, et theatri. Idolum tribus ortum est ex natura humanae generis; idolum specus provenit ex singularibus animi dispositionibus; idolum fori ex communicatione atque linguae usu; idolum theatri vero ex dogmatibus philosophorum acceptis et traditione ficta.

Quos ut eliminate primum est conatum: nam neque experientia solum, neque ratio absoluta sufficit, nisi ante omnia mens lubricam suam inclinationem ad falsa deprehendat et subvertat. Investigatio est opus magnae patientiae et subtilitatis; oportet instrumenta nostra disponere, et gradatim procedere ab observationibus ad axiomas, non a principiorum suppositionibus ad conclusiones.

Hoc modo scientiae provectae et certae nascentur; non enim est prudens tollere et restituere naturam arbitrii causa, sed parere ei et induci causas veras; nec facile est acquirere sapientiam per syllogismos humiles, sed per inductiones multiplices et confirmatas. Experientiae ergo plurimae oportet, et modi experimentandi cum arte institui.

Praeterea admonendum est ne fallamur ab opinionibus antiquorum: multum utilitatis in ipsis, sed etiam multum cavendi; de quibus utile est augere et corrigere, non sedere in eorum iudicio. Iam vero primae partem novae methodi hanc fundamenta ponit: purgare mens a idolorum fautoribus, describere naturas remissas, et disponere operationes experimentales quae ad essentiam rerum perducant.