Agricola, pater meus, quamquam militiae causa in Britanniam missus inopinato profectus itinere per angustias et nivos dixit, ad notitiam morum et consuetudinum provinciarum pertinere; neque stulte; nam vetustas et natura morum gignit leges et ritus: si quis forte dubitet, quisque ipsum reputet, an res sunt conformatiores dolo, an fatis, an fortunae. Quod si quivis exterarum gentium sive ignoratio sive audacia probare conatus est, apud alios quaedam scripta immutant, alia exornant; pertinaci tamen magis animo reliquum temporis est consultare quam nova confingere.
Germani sunt omnis unus et eadem gens, quaerere ab antiquitate originem aut linguam aut mores; certe necdum vel interventionem Romanam experti, et quoniam longius a civitate disiuncti, in suspecto gradu amici et inimici. Origo verborum in longinquo lumine conditur: dicunt se Troiano duce progenitos, sed fabula. Alia gens, quae postea in fines transierit, eadem sanguine et consanguinitate pendent, diversa tantum dictione et institutis discreverunt.
Habitus et consistit in eo, quod libertas et animi frugalitas a parentibus in liberos translata est; nam eadem crudelitas, ut in omnibus barbaris, ubique candidior occurrit; pax ad cultum naturae, non ad avaritiam. Paupertas, quia communitas est, non inopiam sensum; opes parvae, nisi quoad ornamenta, contemnuntur. Donantur vulnera et pericula, nec pecunia aut ambitio sensus domat; curis rusticae virtutes sunt aptiores.
Militia apud hos honestas res agit: iuventus exercetur silvis, venationibus, equi cursu; agri parum coluntur; rus foedere aut consensu communis; famae aut gloriae lucrandae causa pugna saepe geritur. Romana disciplinam illi non sequuntur: neque ordinem, neque aciem praeparatam, sed impetu et impetus animi comminus feriunt; propterea nisi in casu aversae fortunae, aut improvisum quid eveniat, non sic toleranda victoria existimat.
Fides et religio vulgare est; dii apud illos non sunt imaginibus concepti, nec templis recluduntur, sed in silvis, in lucis, in fontibus coluntur. Auguria in avibus interpretantur; etiam nonnullae gentes haruspicum more futurorum signa legunt in intestinis animalium. Hostia communis offerri solet, et vota simplicia; avaritia et vanitas ritus non contaminant.
Familiae firmae sunt et parentes honorati. Nuptiae apud eos salutaris et firma coniunctio, non concupiscentiae pactiones: matertera et avia in domo venerantur; liberales leges de successionibus minus sunt, quia res cum persona magis nesciunt dividi. Feminae apud plures gentium honore valent, et plerumque arma manibus ministrant; sed tamen non appetunt imperium, sed ordine iunctae sunt.
Domo et acie diversa est instituta; castra consueverunt moresque belli rustici. Vectigalia et magistratus parvi sunt; princeps non semel creatur, sed electio perstemus et concordia pariter fit. Leges sunt brevissimae, et sapientia in praeceptis reconditur; quaeritur aequitas, non exactio juris minutiae.
Commercia pauca et simplicia: naves rudes et vecturae domesticae; aurum et argentum ibi minus habentur, stipendia non adsunt. Artifices admodum inopiae causa saepe displacent, sed ipsi boni sunt; luxuria abhorret urbis splendore. Frumenta permutantur, et victus saepius venatione et lacte reperitur.
Bellorum disciplina rustica est: silentium pro re, auxiliis in periculis confidunt, et fuga turpe est. Religio et fides quia simplex est, in publicis rebus temperant; iustitia servatur magis praecepto quam formis scriptis. Haec sunt quae brevi consideranda sunt de Germanis, quorum vita et mores Romanis peculiari specie videntur.