Tu ne quaere, ut interdum a te saepe quaesitum est, quae fuerint illius calamitosissimae noctis consilia, nec quonam pacto huc pervenissem, quidque actum sit per singula dabo: sed quoniam paulo ante dictum est aliquid de fato eius, et quoniam cum haec omnia paternus meus ita percepit, ut et oculis adspiceret et animo conficeret, et plerumque scripturus erat, sed intercepit immodica severitas imperii, ut vix etiam memoriam perferret, quid hoc maiorum locus ad meam exequentiam adferat curiositatem quaerenti, faciam ut res omnes quam maxime ordine referam.
Erat Miseni classemque imperio praeferebat. Indebat bus erat magnificentius, ut, quotiens Phoebus suas radios miscuere cum aquis coepit, tum in eminentem scopulum, prae se nolle colla velut audacter levaret atque ibi studiose maneret. Ab hac regione Misenis promontorii prospicere posses urbem Neapolim, sinum, et stipendia mariibus navium, et in extremo angulo promunturii fundum, quod Vergilium magni poetae Calliopæ delegavit, iudicio quidem et laudatione, non possessione. Huc semper, cum sciret ventos hoc animo ferre, statim navigabat, ut spectaret mare, quo incolae Neapolitani cottidie conferebant, et vulgus animos in remotionem maris exercere cupiebat. Itaque noctu in cubiculo maritimo subinde manebat, si qui venti deversoria oblectamenta reperire vellent.
Quod ubi ille diebus ferebat, tum avia viae per multitudinem aquae relucebat. Sed quid ego verbis obstrepeam? Mires opifex enim patriae et superiorum curae leniter descripsit, nec minus illa nocte haec attulit. Nam cum serius consurrexisset, et siquidem postero die quam vulgo fuisse dicitur incederet, existimabat causas aestus manere, neque mirabatur nisi, quod mare levibus undarum fluctibus ire videretur; sed primum magis trepidavit, cum luna, iam deficiente, instar plani disci nubibus prae se tulit, multitudine claritatis, torrente nubium, et in illis nubibus tonitrua saepe sonabant; postea vero sese ipsi quoque solus coepit posse credere, cum repente subito infula et caligo, quales rostra aut formulae turbinum saepe attulerat, inluminata sint, et magna formidine motus sint. Tum paternus meus, qui multum tum in dudum rei publicae antecurens, curam superaddidit.
Erat autem satis diei; id est, medio vespero, et quo minus occuparetur, eo magis anxi erant. Timore facta incedebant. Item amici, nonnulli ad se venientes, nec satis in casu periti, incertum esse, quid agat. Mox autem in nubibus luminis motus, atque ita res magis magisque adfulsit, et aere in caelo gravis fumus attulit; at ille, qui non nullos ad se consueverat, et a quo edicta erant, paucos responsis compescuit, ac procul dubitabat, quidnam facturus esset.
Interea avunculus meus, vir gravis, diu inoffensum animum habens, nec pavescens quicquam cuiquam, ubi ille erat, tamquam ad cursum solitus, puerorum parvulum custodiam tradidit, et suos produtos ad litus eduxit, ut in nave, quæ erat ad portum adeptus, recepisset; nam mare erat quietum et deserviebat benignitas fluctuum. Plerumque hi motus ad terram multo magis accedebant quam ad mare; at ille, tum cum in navem transibat, terrae mota vista est, et sonus tam inprovisus magnum locum pertulit; quia si quid forte idem fuerat, aut inminente mari resonabat aut inevitablem motum terræ sensit.
Deinde, cum appropinquasset, fumus densior, et coruscatio iterum, et fulgor exsuperans praevaluit; tum ad terram non redire posse arbitrabatur, sed in campum profectus est, ut in viarum latitudine consisteret. Tunc pater meus, cuius ratio ab ingenio constantior fuerat, nec tamen in illis unquam audebat remanere, statim ubique conscio delectus, ut oraret, ut laboribus daretur, ut omnia, quae ab amicis desiderabantur, fierent. Quibus ubi adprehensis, in portum remeavimus; ibis, inquit, remaneamus; haec ipsa non possum; quibus obstantibus, et etiam nunc, nam securus fuit, si mare esset admodum tranquillum, navigarem. At ubi navem conscendere coepimus, subito ingens magnitudo pulveris deorsum coepit descendere, atque ita ut ne lucem quidem videre liceret, et a die prorsus coepit abesse. Videbatur jam dies ille, non qui solitus videtur, sed densius et obscurius; tum vero pedes navigantium tum efficiebant, ut, nisi consisterent, in locum deorsum minus positarentur.
Nox rursus evasit: ventus horridus, et impetus non solum maris, verum etiam terrae vim prae se tulit; magna moles quidem, sed inerant et caeco sereno. Multi nautis, quanquam navium plerumque nox iniqua, tamen in posterum hortabantur, et invicem quasi certabant. Haec avunculus meus animadverbat; nimirum consuetudine atque ratione fortis, non solum ut navem ad litus transiliit, sed etiam ut aevo posse se quandoque in magis tranquillo navare putaret.
Atque ante multas horas, postquam igneae atque pulverulentae mapalia deorsum iacta essent, introitum navis nosse non poterat, quia fumus eius obstrinxerat. Tum ille, qui interdum in portu mansit, etsi animus adhuc tranquillus erat, secreto tamen de avunculo suo sollicite cogitabat; nam ille primum, ut dixi, stabili consuetudine in litore consederat, et iuvenes teneros ad custodiam tradiderat, ut ad noctem servaretur; sed cum pulveris impetus crebro magnus accidisset, ubi iis sublatis supervenit, coepit metuere. Namque pulvis saepe fragore ope atque sonitu descendens terram invertit; atque cum fulgor et caligo alternata vicem obtinerent, tum etiam vectes, quasi ex improviso, ingens timor factus est.
His rebus ad nostrum memoriam, quae semper videntur in extremis temporum magis horrenda, avunculus meus, quippe qui natura animi temperamento fuit robustus, nec illis timoribus ipsis obnoxius, statim exsiluere in vehiculum, et scripto tradidit filium uxoris, agrestem puerum, manibus paene oppressus, ut cum suis domesticis proximus evaderet. At ille, quum conspectus eius a multis adspiceretur, non desistit; inmanitas pulveris et fumus ita illi in faciem iaciebatur, ut vix respirare posset; tamen adhuc animum servavit, et eum, quem plus timebat, non dereliquit.
Post haec, cum res valde acerbae vel probabilis viderentur, et dies clarebat, cumpellex atque multitudine, avunculus meus, qui iam fere sensum amiserat, sed adhuc cognovit orbem, atque ad terram stetit, atque ibi, quasi vulneribus confossus, iacuit; animam exspiravit, et reliquum corporis cineres, qui erant iam ex arbore, cum aliorum cadaveribus comites ferebant. Nostri pauci de eis, qui ad maritimam partem pervenerant, superfuere; caetera erant illa diebus proximis clarissimae calamitatum, cum terrae motus etiam postea diutius perstitissent, atque ignes subterranei in faucibus terrae erumperent.